آیا ببر ایرانی باز می‌گردد؟

در پی نابودی ببر مازندران، تلاش‌های زیادی برای یافتن ردپای این ببر در کشور شد و پس از سال‌ها کارشناسان به این نتیجه رسیدند که نسل ببر مازندران نیز مانند شیر ایرانی منقرض شده است. در این میان تشابه ژنتیکی ببر آمور (ببر سیبری) با این گونه منقرض شده باعث شد احیای مجدد آن در مجامع مختلف کشور از جمله سازمان محیط زیست عنوان شود و پس از ماه‌ها تلاش مسوولان این سازمان، 2 قلاده ببر سیبری در حالی هفته گذشته در مراسمی ویژه با 2 قلاده پلنگ ایرانی مبادله شدند که این پروژه با انتقادهای جدی از سوی جانورشناسان برجسته ایران و جهان همراه بود.

داستان تبادل پلنگ‌های ایرانی با ببرهای روسی از زمانی آغاز شد که وزیر محیط زیست روسیه در راس هیاتی با مسوولان سازمان حفاظت محیط زیست ایران ملاقات کرد و خواستار دریافت 2 قلاده پلنگ ایرانی و احیای نسل این حیوان در کشور روسیه شد. این پیشنهاد اتفاقا مورد نظر مسوولان محیط زیست کشورمان هم قرار گرفت. چرا که بررسی‌های انجام شده روی DNA نمونه‌های پوست ببر مازندران که در موزه‌های مختلف نگهداری می‌شود، نشان داد که این ببر یا ببر آمور (ببر سیبری) از نظر ژنتیکی تفاوت چندانی ندارد. بنابراین مسوولان ایرانی که مدت‌ها به دنبال احیای ببر مازندران بودند، به شرط تحویل 2 قلاده ببر توسط روسیه موافقت کردند 2 پلنگ ایرانی را به این کشور بفرستند. این موضوع به گفته رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، در روسیه با چالش‌های زیادی مواجه بود؛ به شکلی که نخست‌وزیر روسیه برای این تبادل تحت فشار رسانه‌ها و گروه‌های مردمی روسیه قرار گرفته بود اما در نهایت ولادیمیر پوتین با پیشنهاد ایران موافقت کرد و قرار شد مراسم تحویل 2 ببر سیبری در تهران انجام شود.

در نهایت هم ببر سیبری در میان اما و اگر‌ها و مخالفت‌های بسیار، بالاخره هفته گذشته وارد ایران ‌شد تا طی مراسمی با حضور مسوولان محیط زیست 2 کشور ایران و روسیه در میانکاله ساکن شود و البته در نقطه مقابل پلنگ ایرانی به روسیه رفت تا نماد بازی‌های المپیک زمستانی 2014 در سوچی شود.

در این میان، معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان محیط زیست با اشاره به تبادل ببر و پلنگ بین 2 کشور ایران و روسیه، این اقدام را همانند تمامی فعالیت‌های این سازمان برخوردار از پشتوانه علمی و پژوهشی دانست و در نشست مطبوعاتی که به بهانه روز زمین پاک برگزار شده بود در جمع خبرنگاران تاکید کرد که این تبادل با هدف احیای زیستگاه ببرهای مازندران در ایران انجام می‌گیرد. ضمن این‌که کشور ایران بالاترین سرمایه پلنگ دنیا را داراست که ذخایر با ارزشی به شمار می‌آیند، بنابراین مشکلی برای خروج پلنگ از ایران وجود ندارد.

محمد محمدی‌زاده همچنین تاکید کرد: در سالی که از سوی سازمان ملل متحد سال تنوع زیستی عنوان شده، وظیفه داریم این نوع تنوع زیستی را در کشور فراهم سازیم و جانوران نادر را از خطر نابودی و انقراض نجات دهیم.

وی در عین حال مخالفت‌های صورت گرفته از این اقدام سازمان حفاظت محیط زیست را شتابزده و ناشی از کم اطلاعی دانست و افزود: قصدی برای وارد کردن گونه جدید جانوری به کشور نداریم، تنها می‌خواهیم گونه‌هایی که زیستگاه‌شان در ایران بوده به کشور بازگردانیم.

اما در نقطه مقابل دلایل مختلفی برای مخالفت از این تبادل از همان ابتدای کار عنوان می‌شدند. نخستین نکته‌ای که مخالفان بر آن تاکید دارند تفاوت ببر سیبری با ببر مازندران است. یکی از این مخالفان اسماعیل کهرم، کارشناس محیط زیست است که اعتقاد دارد اساسا ببر سیبری با ببر مازندران یکی نیست بنابراین آنچه به ایران می‌آید سنخیتی با آنچه که داستانش در 50 سال گذشته به پایان رسید، ندارد.

کهرم در عین حال تاکید می‌کند: برای پیدا کردن شباهت دو گونه باید به 3 مبحث ژنتیک، ریخت‌شناسی و جغرافیایی محل زندگی هر یک از گونه‌ها توجه کرد. این در حالی است که در مورد ببر سیبری قد و اندازه و زیستگاه این‌گونه کاملا با ببر مازندران متفاوت است و این دو تنها تشابه ژنتیکی دارند و این تشابه ژنتیکی به این معنی نیست که این دو با هم یکی هستند. البته مشکل به همین جا ختم نمی‌شود کما این‌که آنچه با نام پلنگ ایرانی(آسیایی) به روسیه می‌رود هم مطمئنا بعد از احیا و با توجه به شرایط جغرافیایی کم‌کم هویت خویش را از دست می‌دهد و دیگر نمی‌توان آن را پلنگ ایرانی محسوب کرد. با این حال سازمان محیط‌زیست این کار را اقدامی درست می‌داند.

به گفته مهندس هوشنگ ضیایی، استاد دانشگاه و مشاور معاون محیط طبیعی و تنوع‌زیستی سازمان حفاظت محیط زیست ببرهای تمام دنیا یک گونه هستند. البته زیر گونه‌های ببر متفاوت بوده و به طور مثال ببر بنگال، سیبری و خزری داریم. اما نگرانی کارشناسان و انجمن‌های حامی محیط زیست به همین تفاوت ژنتیکی این دو ببر ختم نمی‌شود؛ چراکه آنها معتقدند جفت‌گیری‌های پی‌در‌پی موجب اختلالات ژنی می‌شود و این اتفاق به بقای نسل حیوان در اسارت صدمه می‌زند و می‌تواند باعث بروز بیماری‌های ژنتیکی در جانور شود.

معاون رئیس‌جمهور که واکنش منتقدان طرح تبادل گونه‌های زیستی را بی‌پایه و اساس علمی می‌داند، معتقد است تنها 13 کشور در دنیا ببر دارند، ما هم ببر مازندان یا ببر خزری را به دلیل تخریب زیستگاه‌ها از دست داده‌ایم و چون زیستگاه و خاستگاه ببر اینجا (ایران) بوده، تلاش داریم کار احیا را انجام دهیم. بیش از نیم قرن است که ببرهای ما منقرض شده‌اند، تلاش شده زیستگاه ببرها در میانکاله ترمیم شود تا شرایط کاملا طبیعی برای آنها فراهم شود.

محمدی‌زاده می‌افراید: منطقه میانکاله به لحاظ آب و هوا و شرایط محیطی کاملا مکان مناسبی برای زندگی ببرهاست، در آنجا جفت‌گیری و مسائل زیستی کاملا مراقبت خواهد شد و به لحاظ تغذیه، ببرها در بهترین شرایط نگهداری می‌شوند. ببرها از گراز، الاغ، گوزن زرد ایرانی و... استفاده می‌کنند که پیش‌بینی‌های لازم برای تغذیه مناسب انجام شده است و نکته مهم این است که این کار تحت نظر یک موسسه بین‌المللی در حوزه جانوری و با مراقبت قطعی و جدی جانورشناسان ایرانی و روسی انجام شده و در واقع از آنجا که روسیه به عنوان یکی از کشورهای پیشرو درحفاظت از زیستگاه‌هاست ایران برای این‌که زیستگاه میانکاله را احیا کند، 5 سال مسوولیت زیستگاه را به طرف روسی داده است.

به این ترتیب ببرهای روسی که پس از ورود به باغ‌وحش ارم منتقل شده‌اند قرار است پس از یک تا یک ماه و نیم قرنطینه به زیستگاه میانکاله منتقل شوند. البته به نظر می‌رسد این ببرها تا مدت‌ها در قفس باغ وحش ارم محصور بمانند چراکه مسوول پناهگاه حیات‌وحش میانکاله با تاکید بر این‌که فضای مورد نیاز ببرهای سیبری تا 6 ماه آینده آماده می‌شود، اعلام کرده با نصب سایبان، پنکه و کولر، هوا را خنک می‌کنیم تا بتدریج ببر سیبری با شرایط میانکاله خو بگیرد!

مخالفت‌ها با ورود و خروج ببر و پلنگ به ایران و روسیه تنها به دلیل تفاوت‌های ظاهری و ژنتیکی این دو نیست و در این میان گرچه میانکاله زیستگاه اصلی ببر در ایران بوده و آخرین گزارش‌ها از مشاهده و شکار این گونه در ایران نیز به میانکاله مربوط می‌شود، اما در حال حاضر بسیاری از زیستگاه‌های کشور از جمله میانکاله تخریب شده و با توجه به شرایط موجود بسیاری از کارشناسان اعتقاد دارند که در ایران جایی که بتوان ببر سیبری را در آنجا رها کرد، وجود ندارد. در چنین شرایطی و با وجودی که دکتر محمدباقر صدوق، معاون محیط طبیعی و تنوع‌زیستی سازمان حفاظت محیط زیست این تالاب را مناسب‌ترین مکان برای استقرار ببرهای روسیه اعلام کرده و از آماده‌سازی فضایی در حدود 50 هکتار خبر داده است این مکان با توجه به شرایط فعلی از سوی کارشناسان مخالف محلی بسیار نامناسب توصیف می‌شود.

این کارشناسان اعتقاد دارند این فضای محدود نمی‌تواند شرایط مناسبی را برای ببر به ‌وجود بیاورد و برای این کار وسعتی نزدیک به 200 هکتار نیاز است. همه سازمان‌ها از جمله IUCN هم حیوان در اسارت را در آمار حیات وحش به حساب نمی‌آورد چون حیوان اسیر خلق و خو و رفتاری متفاوت از حیوانات آزاد در طبیعت دارد. به این ترتیب نگرانی مهم دیگری درباره نگهداری از ببر در اسارت مطرح می‌شود. هرچند پیش از این هم مهندس ضیائی با وجود این مخالفت‌ها با اشاره به این‌که نسل ببر در روسیه نیز به دلیل شکارهای بی‌رویه در خطر قرار گرفته است، تاکید کرده است: ببرهایی که روس‌ها برای ما ارسال کرده‌اند پیش از این در باغ وحش روسیه نگهداری می‌شدند، لذا مشکلی برای ماندن در اسارت نخواهند داشت.

به این ترتیب تبادل پلنگ ایرانی و ببر روسی و امید به احیای گونه‌ای منقرض شده باعث شده تا کارشناسان ایرانی حیات وحش، به 2 دسته موافق و مخالف تقسیم شوند. در این میان هر دو گروه می‌دانند که احیای گونه‌های منقرض شده، تنها با یک جفت یا 2 جفت از گونه، امکان‌پذیر نیست؛ یا در صورت امکان، نیاز به برنامه‌ای پرهزینه و مشکل دارد.