رمزگشایی از معنای تورم

واقعیت این است که شاخص تورم مانند بسیاری از شاخص‌های دیگر، از پیچیدگی‌ها و ظرافت‌های زیادی برخوردار است که فهم درست و دریافت ابعاد مختلف آن را برای عموم با دشواری‌هایی روبه‌رو می‌کند، اما همسان‌انگاری نادرست و نابجای این شاخص با کلمه گرانی که واژه‌ای شناخته شده و آشنا برای همگان است برخی را دچار این سوءتفاهم کرده که درک درستی از مفهوم تورم دارند که همان گران‌تر شدن کالاهایی است که در فروشگاه‌ها و مغازه‌ها شاهد آن هستند.

برخی افراد جامعه اگر با اصطلاحاتی مانند نرخ رشد اقتصادی، تولید سرانه، درآمد سرانه، نقدینگی و... مواجه شوند از معنای آنها اظهار بی‌اطلاعی می‌کنند، ولی چنین حسی در روبه‌رو شدن با واژه تورم به آنها دست نمی‌دهد و بسرعت آن را با همان کلمه آشنای گرانی مترادف می‌کنند.

این در حالی است که معنای تورم به همان اندازه که دیگر اصطلاحات اقتصادی نیازمند تعریف دقیق، روشن و تخصصی هستند باید به درستی تبیین و موشکافی شود.

توجه به نکات ذیل به عنوان مقدمه‌ای برای این تعریف لازم به نظر می‌رسد:

الف ـ شاخص تورم اساسا یک کمیت زمانی است یعنی در بستر یک بازه زمانی معنا می‌یابد و محاسبه می‌شود. به عبارت دیگر، مقایسه شاخص قیمت‌ها در 2 مقطع زمانی مشخص، دست‌کم یک ماه و حداکثر 12 ماه تورم را به دست می‌دهد. بنابراین هرگاه از افزایش یا کاهش آن سخن گفته می‌شود به معنای این است که متوسط شاخص قیمت‌ها نسبت به نقطه مشخصی در گذشته چه تغییری کرده است.

ب ـ آنچه به عنوان تورم اعلام می‌شود، نتیجه مقایسه سبدی از 359 قلم کالاها و خدمات مختلف است که تغییرات آنها در بازه زمانی تعریف شده برای محاسبه تورم، این شاخص را می‌سازد. از این رو ممکن است با افزایش چند مورد از این 359 قلم، کاهش موارد دیگر، این افزایش را خنثی کند و شاخص نهایی نه‌تنها بالا نرود بلکه افت نیز داشته باشد. به این مساله با ضریب وزنی اقلام مختلف را نیز اضافه کرد. به عنوان نمونه، مسکن در سبد کالایی بانک مرکزی از ضریب وزنی حدود 28 درصد برخوردار است،‌ یعنی هرگونه تغییری در شاخص قیمت مسکن، تقریبا 30 درصد در نرخ تورم تاثیر دارد. به عبارت دیگر اگر شاخص مسکن حتی ثابت نیز بماند، 30 درصد درکاهش تورم‌ موثر است.

ج ـ کاهش یا افزایش نرخ تورم لزوما به معنای ارزان‌تر شدن کالاها و خدمات نیست، بلکه میزان، ‌شیب یا روند تغییر قیمت‌ها یا به عبارت عام‌تر سرعت کاهش یا افزایش قیمت‌ها را نشان می‌دهد.

از این رو اگر بانک مرکزی نرخ تورم اسفند سال گذشته را نسبت به اسفند سال 87 حدود 8‌/‌10 درصد اعلام می‌کند یعنی متوسط قیمت 359 قلم کالا و خدمات انتخابی با سرعتی 8‌/‌10 درصدی در طول یک سال گذشته افزایش یافته‌اند و تنها سرعت افزایش نسبت به زمانی که نرخ تورم مثلا 3‌/‌11 درصد بود، کندتر شده نه این که گرانی تنها 8‌/‌10 درصد است.

گذشته از این مسائل که آگاهی افکار عمومی از آنها به رفع سوءتفاهم فعلی کمک می‌کند، باید از بانک مرکزی نیز خواست با محاسبه و اعلام شاخص تورم در مورد سبدهای کوچکتری از آن دسته کالاها و خدمات که بیشتر مورد استفاده عموم مردم است،‌ تصویر ملموس‌تر و عینی‌تر از روند تغییر قیمت‌ها به مردم ارائه کند.