خشونت تنیده در واقعیت

(ویدئوی بنی)، «مردی برای انتقام از تحقیرهای دوران کودکی‌ خود توسط نابرادری‌اش حالا در دوران میانسالی، خودش را برابر او به طرز وحشتناکی می‌کشد» (پنهان)، «2 برادر پسربچه‌ای را برابر چشمان پدر و مادرش می‌کشند تا با عکس‌العمل‌های آنها در برابر این قتل تفریح و بازی کنند» (بازی‌های مسخره)، «پیردختری از معشوقه‌اش می‌خواهد او را بشدت کتک بزند...» (معلم پیانو) و بالاخره «در یک روستا چند کودک و نوجوان پسربچه معلولی را به طرز وحشیانه‌ای شکنجه می‌کنند» (روبان سفید) و دلیل آن را هم تا پایان فیلم، کارگردانش برای ما روشن نمی‌کند.

سینمای هانکه ، کارگردان اتریشی که با فیلم روبان سفید نامزد دریافت اسکار شده سرشار از خشونت است و دلایل آنها را نه در زمان واقعی فیلم که باید در زمان داستانی‌اش جستجو کرد؛ خشونتی که برخلاف دیگر فیلمسازان به ضرب موسیقی رعب‌آور و فیلمبرداری دوربین روی دست و تعقیب و گریز آنچنانی و تدوین تند و سریع به دست نمی‌آید و اتفاقا برعکس، این خشونت‌ها در کمال خونسردی اتفاق می‌افتند تا تماشاگر از خشونت تنیده در واقعیت عریان روی پرده شوکه شود.

در فیلم‌های این فیلمساز خشونت تنها برای شخصیت‌های فیلم اتفاق نمی‌افتد، بلکه تماشاگر هم جزیی از فیلم است و زجر و آسیب آن شامل تماشاگر فیلم هم می‌شود. در فیلم بازی‌های مسخره وقتی آنا، شخصیت زن فیلم (نائومی واتس) به صورت اتفاقی می‌تواند یکی از برادران را با شلیک گلوله از پای دربیاورد هانکه با خونسردی به سبک کلیپ آهنگ‌های پاپ، دکمه pause را می‌زند، نماهای مربوط به موفقیت شخصیت زن فیلمش در کشتن یکی از قاتل‌ها را به عقب می‌برد و دوباره دکمه play را می‌زند، ولی این بار آنا نمی‌تواند اسلحه را بدزدد تا یکی از آنها را از پای درآورده باشد و این جایی است که خشونت از پرده سینما بیرون می‌آید. فیلم‌های هانکه برای تماشاگرش درست از جایی آغاز می‌شوند که برای کارگردانش تمام شده است. خود هانکه هم به این موضوع اشاره می‌کند: «مساله این نیست که من خشونت را چگونه به تصویر می‌کشم، بلکه مساله این است که من چطور جایگاه تماشاگر را در ارتباط با خشونت و برداشت‌های مختلف از آن نشان می‌دهم.»

با این که آثار او از لحاظ سینمایی بشدت تاثیر گرفته از آندره تارکوفسکی، کریشتف کیشلوفسکی و روبر برسون است، اما پیشتر از آنها بررسی سینمای هانکه نیاز به دانستن فلسفه، روان‌شناسی و سینما دارد، چرا که خود این کارگردان موفق سینمای اتریش، دارای تحصیلات آکادمیک در زمینه فلسفه و روان‌شناسی است و بشدت به جامعه‌شناسی و تا حدودی سیاست علاقه‌مند است. در حقیقت فیلم‌های هانکه آیینه‌ای است از نگاه او به جامعه با استفاده از علایق.

میثم اسماعیلی
گروه فرهنگ و هنر