ماه خاطره‌ها

بوی اسفند،‌ بوی غم

بوی اسفند را هر وقت سال که احساس کنید، یاد محرم می‌افتید، نمی‌افتید؟‌ محرم که می‌آید بوی اسفند را هم با خودش می‌آورد و بر جان‌هایمان می‌نشاند. اسفند که هم خاصیت معنوی دارد و هم خاصیت دارویی. از امام صادق(ع) درباره اسپند و کندر سوال پرسیدند، حضرت فرمود: هیچ ریشه‌ای از گیاه در زمین نمی‌جنبد و هیچ شاخه‌ای در آسمان بالا نمی‌رود مگر آنکه خداوند فرشته‌ای را ماموریت داده تا آن را به قطعات خرد شده تبدیل کند یا به سرنوشتی که دارد برساند و شیطان از هفتاد خانه‌ای می‌گریزد که در نزدیکی خانه‌ای باشد که در آن اسپند است و شفا از هفتاد بیماری در اسپند است که آسان‌ترین آن خوره است، پس دود کردن اسپند را از یاد نبرید. ولی کندر منتخب و برگزیده پیامبران سابق است و حضرت مریم(ع) از آن، کم گرفت و هیچ دودی سریع‌تر از دود کندر به آسمان بالا نمی‌رود. دود کندر میکروب‌ها را دفع و آفات و بلاها را طرد می‌کند پس دود کردن کندر را از یاد نبرید. (بحار، ج 59، ص 234)

اسفند برای دفع بلاست و قبل از این‌که بعد مذهبی پیدا کند در فرهنگ ایران هم بوده است. اسفند دود کردن عمومی‌ترین عادت و روشی است که در مناسبات و موقعیت‌های مختلف و به نیت پیشگیری یا دفع چشم زخم در بین اقوام مختلف ایرانی و در گستره وسیعی دیده می‌شود. در گذشته‌، ایرانیان‌ هم‌ هر روز صبح‌ برای‌ گشایش‌ کار، اسفند و کندر دود می‌کردند.

اِسفَند، اسپند یا سِپَند، نام‌ گیاهی‌ است‌ خودرو، پایدار و همیشه‌ سبز ‌که در کوه‌ و بیابان‌ و زمین‌های‌ کویری‌ می‌روید و دارای خاصیت‌های طبی و گندزدایی است. نام‌ این‌ گیاه‌ از کلمه« `سپِنته‌» در اوستا گرفته‌ شده، و در زبان‌ پهلوی‌ به‌ معنی‌ «افزونیک‌»، یعنی‌ برکت‌ دهنده‌ و مقدس‌ آمده‌ است‌ و همیشه در ایران و همچنین سرزمین‌های اسلامی، اسفند و دانه آن مقدس شمرده شده و آن را با تصور نیرویی‌ آسمانی‌ و شفابخش‌ و جادویی‌ در رماندن بلاها و آفت‌ها و دفع چشم زخم، مورد استفاده بوده است.

از حضرت‌ رسول‌(ص‌) نقل‌ کرده‌اند: «بر هر یک‌ از برگ‌ و دانه گیاه‌ اسفند، مَلَکی‌ موکل‌ است‌ که‌ با آنها هست‌ تا که‌ بپوسد.»

در شهرهای مختلف که هر کدام آداب و رسومی مختص به خود دارند، اسفند را به شیوه‌های گوناگون دود می‌کنند. رایج‌ترین‌ این‌ شیوه‌ها، «اسفند گردانی‌» و «خال‌ گذاری‌» است.

غذاهای بهشتی

این روزها زیاد زنگ در خانه‌تان به صدا در‌می‌آید. درست است؟‌ در را باز می‌کنید و می‌بینید یک آدم خوشرو با یک سینی پراز غذا روبرویتان ایستاده و بشقابی تعارفتان می‌کند. خیلی‌ها را می‌بینید که روزهای مختلف ماه محرم را نذر دارند غذا بپزند و به بقیه بدهند. اما کاش روزهای نذری این‌قدر متراکم نبود. مثلاً به جای عاشورا که خیلی‌ها دوست دارند توی آن روز نذری بدهند، 3روز بعدش را یک هفته بعدش را انتخاب می‌کردند برای نذری دادن که اشتیاقش هم بیشتر بود و نیازش بیشتر. نذر دادن در منابع دینی و مذهبی بارها و بارها مورد مداقه قرار گرفته است. در تفسیر نمونه در شأن نزول آیه 5 سوره دهر به نقل از ابن عباس آمده امام‌حسن و امام حسین (ع) بیمار شدند،‌ پیامبر و جمعی از یاران به عیادت آمدند و به حضرت علی (ع) و فاطمه (س) فرمودند که خوب بود نذری برای شفای فرزندان خود می‌کردید. حضرت علی (ع) و فاطمه (س) و فضه که خادمه آنها بود نذر کردند که اگر آنان شفا یابند 3 روز روزه بگیرند.

نذر تکلیفی است کسی که نذر می‌کند بر ذمه خود می‌گذارد تا ارادت و شکرگزاری خود را از لطف خدا، به خدا ابراز کند.

سال گذشته روزنامه همشهری یک نظر سنجی درباره نذری برگزار کرد که 1024 نفر به آن جواب دادند. در این نظرسنجی از میان 1024 نفر پاسخگو 54 درصد اعلام کردند در ماه محرم نذری نمی‌دهند و 46درصد از پاسخگویان در ماه محرم نذری می‌دهند. (افرادی که اعلام کردند در این ماه نذری نمی‌دهند به دلایلی از جمله نذری دادن در سایر مناسبت‌ها اشاره کردند که چون موضوع این بررسی نبود از درخواست توضیح درباره نحوه مشارکت آنها در دادن نذری در دیگر مناسبت‌ها خودداری شد.) از میان پاسخگویانی که در ماه محرم نذری می‌دهند 38درصد در روز عاشورا، 28درصد قبل از تاسوعا (اول تا 8 محرم)، 23درصد روز تاسوعا و 6درصد در دهه دوم محرم نذری می‌دهند. از میان پاسخگویانی که غذای ثابتی را به عنوان نذری در ماه محرم می‌دهند، 30درصد قیمه، 25درصد پول، 14درصد گوسفند، 11درصد زرشک پلو با مرغ و حلیم و 9 درصد شربت را به عنوان غذاهای ثابت در ماه محرم نذری می‌دهند.

افق تیره نی‌نوا

حسین علیزاده روز عاشورا به دنیا آمده و برای همین نامش حسین است و شاید برای همین نینوای جاودانی را که ساخته اینقدر به دل می‌نشیند و امکان ندارد وقتی دارد از جایی پخش می‌شود توجه‌تان را جلب نکند و شما را به عمق خودتان به عمق اندوهی جانکاه نبرد. نینوا برای خیلی‌ها اندوهناک‌ترین قطعه ایرانی است و می‌بینید که چه اسم‌ با مسمایی هم دارد. علیزاده درباره نینوا 2 سال پیش گفته بود: نینوا آن واژه‌ای است که ما همه حس‌ها را می‌توانیم درباره آن داشته باشیم. اگر می‌خواهند موضوع و حس مبارزه امام حسین(ع) را به آن اطلاق کنند، من افتخار می‌کنم.

«نینوا» اسم زیبایی است که یک معنای چند بعدی می‌توان به آن داد. هم«نینوا» است هم «نوای نی» است و هم قطعه‌ای که این نی می‌نوازد در دستگاه نواست. به همین جهت نینوا یک قطعه ملی شد و هر کس با هر عقیده‌ای با این قطعه ارتباط برقرار کرد.

علیزاده می‌گوید: نمی‌گویم که این قطعه را برای جنگ ساختم ولی در شرایطی بود که در جنگ زندگی می‌کردیم. یادم هست یکبار یک نفر از من پرسید که نینوا چه رنگی است؟ گفتم یک افق تیره‌ای است که رنگ قرمزش غالب است چرا که ساخت این قطعه در نگاهم به افق در یک غروب اتفاق افتاد. البته اولین جلد نینوا با طرحی از رضا درخشانی به همین رنگ چاپ شد.

نوشتن نینوا چیزی حدود 2 سال طول کشیده است. اما ایده آن به سال 56 برمی‌گردد.

علیزاده در آن سال یک طرح اولیه از دستگاه نوا داشت که در حافظیه اجرا شد و ایده اصلی کم‌کم شکل گرفت. وقتی به نینوا فکر می‌کنیم نوای نی آن بی‌بروبرگرد تداعی می‌شود و بر جانمان می‌نشیند. نینوا با نی جمشید عندلیبی کامل شد و بدون آن بی‌شک چیزی کم داشت.

«نینوا» برای نی و ارکستر زهی در 5 قسمت نوشته شده است شامل درآمد، نغمه، جامه دران، نهفت، فرود و رقص سماع.

نینوا که در سال 1362 ضبط شد خاطره‌ای است از روزگاران سختی که بر مردم این سرزمین گذشت. دغدغه‌های ذهن هنرمندی است که نگرانی‌های ملتی در جنگ را به زبان موسیقی بیان می‌کند.

فاطمه شاهچراغی