نشانه‌هایی در یک قطره اشک

حال شاید ندانید که دومین عامل اصلی نابینایی در دنیا، آب سیاه یا گلوکوم است که به دنبال بالا رفتن فشار داخل چشم رخ می‌دهد و متاسفانه به علت آسیب‌هایی که به عصب بینایی وارد می‌کند، نابینایی دائمی را به همراه دارد. با آن‌که آب سیاه درمان قطعی ندارد اما با تشخیص زودرس و درمان صحیح بیماری در بیشتر مواقع می‌توان از نابینایی و کم‌بینایی جلوگیری و به نوعی روند بیماری را کنترل کرد.

جالب‌تر آن‌که گروهی از محققان به سرپرستی دکتر علیرضا غفاریه، جراح و متخصص چشم و محقق دانشگاه نیومکزیکوی آمریکا موفق شده‌اند از طریق اندازه‌گیری میزان نوعی ماده پروتئینی در خون یا اشک بیمار، برخلاف روش‌های معمول حتی پیش از پیدایش علائم نابینایی و از بین رفتن عصب بینایی، افراد در معرض خطر را شناسایی کنند.

دکتر غفاریه در گفتگویی با ما توضیحات بیشتری می‌دهد.

ابتدا برایمان بگویید که تشخیص زودهنگام بیماری چشمی آب سیاه از چه روی اهمیت دارد؟

آب سیاه، دومین عامل اصلی نابینایی در جهان است و میلیون‌ها نفر در سال بر اثر ابتلا به این بیماری مهلک در تاریکی فرو می‌روند. در ایران آماری دقیق از مبتلایان در دست نیست، اما گفته می‌شود در آمریکا بیش از 3 میلیون نفر به این بیماری دچارند و خسارت اقتصادی ناشی از این بیماری را در این کشور میلیاردها دلار در سال برآورد می‌کنند. براساس برآوردها تاکنون 5 میلیون نفر در جهان بر اثر این بیماری بینایی خود را از دست داده‌اند.

گلوکوم (Glaucoma) یا بیماری آب سیاه به معنای بالارفتن فشار داخل چشم است که می‌تواند سبب آسیب عصب بینایی و در نتیجه کوری دائمی شود. باید دانست که بعضی از انواع بیماری آب سیاه می‌تواند تا مراحل انتهایی بیماری هیچ علامتی نداشته باشد و هنگامی فرد متوجه بیماری خود می‌شود که بسیاری از رشته‌های عصب بینایی وی از بین رفته و دید بشدت و به‌طور غیرقابل برگشت افت کرده است؛ بنابراین تشخیص زودرس آب سیاه و شروع درمان بموقع، کلید اصلی در پیشگیری از پیشرفت بیماری و کاهش دید بیمار خواهد بود.

گلوکوم یا آب سیاه عمدتا تحت چه شرایطی شخص را دچار می‌کند؟ آیا بیشتر جنبه ژنتیک و ارثی دارد یا تحت‌تاثیر عوامل محیطی می‌تواند ایجاد شود؟

فضای کوچک بین قرنیه و عنبیه، اتاق قدامی چشم نامیده می‌شود. در این فضا مایع زلالیه جریان دارد. این مایع حاوی مواد مغذی است که به شستشو و تغذیه بافت‌های داخل چشم کمک می‌کند. مایع زلالیه توسط اجسام مژگانی در عقب عنبیه تولید می‌شود و از طریق مردمک به اتاق قدامی در بخش جلویی چشم وارد و از طریق راه‌های مشبک در زاویه چشم خارج می‌شود.

اگر به هر دلیلی تعادل میان تولید و خروج این مایع به‌هم بخورد، فشار داخل کره چشم بیشتر از حد طبیعی می‌شود. این افزایش فشار منجر به آسیب عصب بینایی می‌شود که مسوول انتقال اشیای چشم به مغز است. عصب بینایی همانند یک کابل برق حاوی رشته سیم‌ها از تعداد زیادی رشته عصبی تشکیل شده است که پرده شبکیه چشم را به مغز مرتبط می‌کند. افزایش فشار چشم موجب صدمه این رشته‌های عصبی و در نهایت آسیب میدان بینایی می‌شود.

بیماری‌های دیگری احتمال بروز آب سیاه را افزایش می‌دهند؟

البته. در افراد بالای 45 سال آب سیاه شایع‌تر است (اگرچه این بیماری در افراد جوان‌تر هم رخ میدهد) بنابراین می‌توان گفت احتمال پیدایش آب سیاه با بالا رفتن سن افزایش می‌یابد.

در عین حال تمایل به پیدایش آب سیاه ممکن است موروثی باشد، به طوری که در برخی از انواع آن، احتمال ابتلا در افراد فامیل فرد مبتلا بیشتر است. همچنین نزدیک‌بینی شدید نمره عینک بیشتر از 6، مرض قند، استفاده طولانی‌مدت از کورتون برای درمان به شکل قطره، پماد یا قرص، سابقه جراحی یا وجود ضایعات چشمی و نژاد سیاه می‌توانند در افزایش احتمال ابتلا به این بیماری نقش داشته باشند.

تاکنون از چه شیوه‌های تشخیصی برای این بیماری استفاده می‌شده است؟

معاینات منظم چشم‌پزشکی بهترین راه تشخیص آب سیاه است. اندازه‌گیری فشار چشم به تنهایی برای تشخیص آب سیاه کافی نیست، تنها راه اظهارنظر قطعی در مورد آب سیاه، معاینه کامل چشم است که از طریق شیوه‌هایی چون اندازه‌گیری فشار چشم توسط دستگاهی به نام تونومتر انجام می‌شود؛ البته بهتر است این اندازه‌گیری در افراد بالای 40 سال در تمام معاینات چشم‌پزشکی، سالانه یک بار انجام شود.

در عین حال چشم‌پزشک در آزمایش عصب بینایی، با دیدن سر عصب بینایی توسط دستگاهی به نام افتالموسکوپ نیز می‌تواند به بررسی وضعیت عصب بپردازد؛ بعلاوه آزمایش دید محیطی هم توسط دستگاهی به نام پریمتر انجام می‌شود. اساس این آزمایش نشستن مقابل ماشینی است که نقطه‌های نورانی را در جاهای مختلف (بالا، پایین و اطراف) چشم فرد می‌تاباند. فرد با استفاده از یک چشم در یک زمان و نگاه کردن مستقیم به جلو با دیدن فلاش‌های نور علامت می‌دهد. این روند تا وقتی نقشه کاملی از دید محیطی کشیده شود، ادامه می‌یابد.

عدم تشخیص و درمان بموقع آن چه عواقبی برای بیمار دارد؟ کدام دسته از لطمات ناشی از این بیماری قابل جبران نیستند؟

بیماری در صورت درمان نشدن، باعث از دست رفتن بینایی می‌شود، اما با تشخیص زودرس و درمان صحیح، در بیشتر مواقع می‌توانیم از نابینایی و کم‌بینایی جلوگیری کنیم. در بیماری آب سیاه، برخی از این رشته‌ها صدمه می‌بینند، بنابراین پیام‌های عصبی به مغز نمی‌رسند و نقاط کور در میدان دید (معمولا در نواحی محیطی) ایجاد می‌شوند. از دست رفتن تدریجی دید محیطی، مهم‌ترین علامت آب سیاه است. در صورت درمان نشدن بیماری، رشته‌های عصبی بیشتری آسیب می‌بینند که باعث محدودیت بیشتری در میدان بینایی می‌شود. این مساله در نهایت به دید تونلی منجر می‌شود که شبیه نگاه کردن از یک لوله باریک و طولانی است. خوشبختانه اگر گلوکوم زود درمان شود این عارضه بندرت اتفاق می‌افتد.

گویا در شیوه ابداعی شما از اندازه‌گیری سطح نوعی پروتئین خونی بهره گرفته می‌شود. از پروتئین نامبرده و عملکردش به عنوان نشانگر تشخیصی گلوکوم برایمان بگویید؟

آب سیاه با فشار طبیعی یا Normal tension glaucoma یکی از انواع آب سیاه است که علی‌رغم این‌که فشار داخل چشمی در حد طبیعی است، ولی علائم آب سیاه در چشم رخ می‌دهد و تشخیص آن مشکل است. BDNF (Brain-derived neurotrophic factor)‌ یک نوع پروتئین عامل رشد سلول‌های عصبی است که از طریق جریانات سیتوپلاسمی عصب بینایی به سلول‌های گانگلیونی شبکیه (RCG) منتقل می‌شود و ضامن حفظ و بقای این سلول‌هاست. گرچه علل مختلفی برای آب سیاه ذکر شده، ولی نظریه جدید این است که طی بیماری این سلول‌ها به دلایلی از میان می‌روند که در نهایت منجر به آتروفی عصب بینایی می‌شود. گفتنی است این ماده پروتئینی می‌تواند از سدهای خونی مغزی عبور کرده، در خون و اشک قابل اندازه‌گیری است.

تشخیص آب سیاه با این شیوه در چه مقطعی از بیماری ممکن است؟

تحقیقات ما روی آب سیاه با فشار طبیعی نشان داد که مقدار این ماده در اشک بیماران بوضوح در افراد سالم کمتر است و ما پیشنهاد کردیم این ماده به عنوان یک مارکر (نشانگر) بیوشیمیایی برای تشخیص زودهنگام بیماری استفاده شود.

این مارکر را می‌توان حتی در یک قطره اشک انسان با روش‌ا‌گ‌لیزا (ELIZA) اندازه‌گیری کرد و برخلاف روش‌های معمول حتی پیش از پیدایش علائم بینایی و از میان رفتن عصب بینایی، افراد در معرض خطر را شناسایی کرد.

لازم به یادآوری است که این بیو مارکر با عنوان BDNF As biomarker in glaucoma در اداره ثبت اختراعات آمریکا به ثبت رسیده است و در مجله علمی اپتومتری آمریکا در نوامبر 2009 چاپ شده است.

آیا تاکنون شیوه قطعی برای درمان گلوکوم ارائه شده است؟

آب سیاه درمان قطعی ندارد، اما می‌توان با کنترل بیماری روند آسیب عصبی چشمی را کند یا متوقف کرد. هدف در درمان بیماری آب سیاه، پایین آوردن فشار داخل چشم به کمک روش‌های مختلف مانند دارودرمانی، لیزردرمانی، جراحی یا ترکیبی از این روش‌هاست که بسته به نوع و شدت بیماری توسط پزشک معالج انتخاب می‌شود. باید بدانیم درمان آب سیاه هیچ‌گاه افت دید و آسیب قبلی را نمی‌تواند جبران کند و در بهترین شرایط فقط می‌تواند از آسیب بیشتر پیشگیری کند.

پونه شیرازی