به کم خونی کم‌لطفی نکنید

بنابراین چون کم‌خونی خیلی شایع است اغلب به شما توصیه می‌شود که آهن مصرف کنید تا کم خون نشوید ولی باید بدانید که کمبود آهن یکی از چندین علت کم خونی است. ادامه مطلب را بخوانید تا به حقایق مختلف در مورد کم‌خونی پی ببرید.

با کم‌خونی بیشتر آشنا شوید

لغت «کم‌خونی» بدین معنی است که تعداد گلبول‌های قرمز خون کاهش یافته است. این تعریف در نگاه اول ساده به نظر می‌رسد اما لازم است که «کاهش» نیز معنی شود. حداقل 2 راه برای تعریف کاهش در گلبول‌های قرمز وجود دارد: 1 کمتر از تعداد لازم برای پیشبرد فعالیت طبیعی بدن 2 کمتر از بیشتر مردم سالم.

البته اغلب گزارش‌ها براساس تعریف دوم شکل می‌گیرند. یعنی مقادیر طبیعی آزمایشگاهی با اندازه‌گیری تعداد گلبول‌های قرمز در صدها و حتی هزاران فرد سالم تعیین می‌شوند و محدوده طبیعی شمارش گلبول‌های قرمز براساس 95‌درصد این جمعیت معین می‌شود. 5 درصد باقیمانده که مقادیر بالاتر و پایین‌تر از این محدوده را تشکیل می‌دهند، غیرطبیعی فرض می‌شوند.

اهمیت گلبول‌های قرمز در آن است که اکسیژن را در خون حمل می‌کنند. چندین روش برای ارزیابی و گزارش کم‌خونی وجود دارد که معمول‌ترین آن حجم و غلظت هموگلوبین (مولکول حمل‌کننده اکسیژن در گلبول قرمز) است.

در یک خانم بزرگسال، حجم طبیعی گلبول‌های قرمز خون که در اصطلاح هماتوکریت نامیده می‌شود تقریبا بین 48 36 درصد متغیر است. این مقدار در مردها کمی بیشتر است (52 40 درصد.) غلظت هموگلوبین به طور طبیعی بین mgLdL 5/11‌‌‌(میلی‌گرم در دسی‌لیتر) تا MgLdL 5/17 بسته به جنس و آزمایشگاهی که خون را مورد آزمایش قرار می‌دهد، تغییر می‌کند.

به خاطر داشته باشید که اگر هموگلوبین یا هماتوکریت شما اندکی پایین است، می‌تواند به این دلیل باشد که شما جزو آن دسته از افراد سالم هستید که زیر محدوده طبیعی قرار گرفته‌اید. همانطور که قبلا هم گفتیم محدوده طبیعی از روی نتایج آزمایش‌های 95 درصد از افراد سالم تعیین می‌شود (که مقادیر مرجع نیز نامیده می‌شوند) و 5 درصد در این محدوده محاسبه نمی‌شوند با این که آنها هم می‌توانند سالم باشند.

کم‌خونی یک بیماری نیست

کم‌خونی در واقع یک بیماری نیست بلکه یک نتیجه آزمایش است. در شرایط طبیعی، مغز استخوان بیش از مقدار لازم گلبول قرمز می‌سازد تا اکسیژن را به اعضای حیاتی بدن حمل کنند. این گلبول‌ها حدودا 4 ماه در گردش خون دوام می‌آورند و پس از آن از بین می‌روند و از گردش خون حذف می‌شوند. کم‌خونی علل مختلفی دارد ولی دو علت عمده آن عبارتند از: 1 اختلال در تولید گلبول قرمز، یعنی وقتی مغز استخوان تعداد کمی گلبول می‌سازد. مثال‌های این دسته عبارتند از کمبود آهن، ویتامین 12B و فولات (زیرا هر یک از این مواد برای ساخت گلبول قرمز ضروری است.) 2 اختلال در تخریب گلبول‌های قرمز، یعنی وقتی گلبول‌های قرمز سریع‌تر از آن که ساخته شوند از بین می‌روند، انواع مختلف کم‌خونی‌هایی که باعث لیز گلبول‌های قرمز می‌شوند از این دسته‌اند.

کم‌خونی با این علائم مشاهده می‌شود

وقتی کم‌خونی واضح باشد می‌تواند با خستگی، سردرد، تپش قلب، تنگی نفس و درد قفسه سینه‌ای همراه باشد و در افرادی که زمینه بیماری قلبی دارند موجب سکته قلبی شود.

علائم در طی فعالیت تشدید می‌شوند زیرا بدن نیاز به اکسیژن رسانی بیشتری پیدا می‌کند. اگر کم‌خونی شدید باشد علائم در هنگام استراحت نیز ایجاد می‌شوند و شامل سختی تنفس، گیجی و بی‌حالی می‌باشند. اگر کم‌خونی به علت خونریزی ناگهانی ایجاد شده باشد، فقط کمبود گلبول قرمز نداریم بلکه پلاسما (بخش مایع خون) نیز کاهش یافته است که باعث کاهش فشار خون و سرگیجه یا حتی شوک و مرگ می‌شود.

هر چند هیچ‌کدام از این علائم و وضعیت‌ها وقتی که کم‌خونی خفیف است دیده نمی‌شوند. این که چگونه آنمی را «واضح» یا «خفیف» دسته‌بندی کنیم به نحوی قراردادی است، اما بیشتر متخصصان موافقند که سطح هماتوکریت 3532 معمولا باعث بروز علائم نمی‌شود، کمتر از 28 می‌تواند باعث بروز علائم شود و بین 3228 بروز علائم متغیر است یعنی بعضی‌ها دچار علائم می‌شوند و بعضی دیگر نه.

اگر کم‌خونی شما متوسط یا شدید باشد نه تنها علائم کم‌خونی مانند خستگی دیده می‌شوند بلکه علائم وابسته به بیماری که باعث کم‌خونی شده است نیز قابل مشاهده‌اند. برای مثال کم‌خونی در بین افرادی که به بیماری‌های مزمن التهابی مانند التهاب مفاصل (همراه با درد و سفتی مفاصل)‌ یا بیماری کرون (همراه با اسهال و درد شکم)‌ مبتلایند، شایع است.

در نهایت، وقتی کم‌خونی باعث بروز علائم می‌شود، کاهش یا از بین بردن علائم اهمیت دارد، اما پیدا کردن علت نیز از ارزش خاص خود برخوردار است. در حقیقت از بین بردن علائم وابسته به کم‌خونی بدون این که بدانیم علت کم‌خونی چیست، امکان‌پذیر نیست.

وقتی هیچ علامتی وجود ندارد

بیشتر افرادی که کم‌خونی خفیف دارند، ممکن است خبر نداشته باشند، چون آنها هیچ علامتی ندارند. گفته می‌شود که خستگی اغلب از کم‌خونی ناشی می‌شود، ولی تا کم‌خونی واضح نباشد، علائم‌ آشکار نمی‌شوند. بعلاوه خستگی، علامت شایعی است که می‌توان آن را در افراد سالم نیز مشاهده کرد. حتی وقتی خستگی با کم‌خونی خفیف دیده شود، بعد از برطرف شدن کم‌خونی علائم بندرت بهبود می‌یابند. البته استثناهایی هم وجود دارند. برای مثال حتی در کم‌خونی متوسط تا شدید ممکن است علائم آنقدر آهسته بروز کنند که اصلا احساس نشوند. در مطالعه‌ای که روی کم‌خونی انجام شده است، معلوم شده که افراد مبتلا به سرطان، سکته قلبی و‌ آنهایی که به دیالیز نیازمندند، در صورتی که کم‌خونی خود را درمان کنند، احساس بهتری پیدا خواهند کرد، حتی وقتی کم‌خونی آنها خفیف باشد و علائم واضحی در آنها وجود نداشته باشد.

وقتی در شخصی آنمی تشخیص داده می‌شود، اغلب او فکر می‌کند که این حالت، خستگی وی را توجیه می‌کند. ولی در بیشتر افراد این گونه نیست، زیرا با این که کم‌خونی می‌تواند باعث خستگی شود، ولی بیشتر خستگی‌ها به علت کم‌خونی بروز نمی‌کنند، مثلا کم‌خونی خفیف باعث خستگی نمی‌شود، دلیل آن هم این است که با درمان کم‌خونی، خستگی برطرف نمی‌شود.

اگر خستگی مفرط دارید،‌ خصوصا وقتی علت دیگری (مانند کمبود خواب)‌ پیدا نکردید، با پزشک خود مشورت کنید و بدانید که کم‌خونی علت‌های مختلفی دارد که درمان باید پس از یافتن علت آن آغاز شود.

دکتر امیر شیروانی