ایستادگی در برابر غرب

بسیاری از صاحب‌نظران بر این باورند دولت نهم با استفاده از یک دیپلماسی فعال و بهره‌مندی از قدرت نرم در جهت اهداف سیاست خارجی، عملکرد بسیار مثبتی داشته و به سیاست خارجی انفعالی پایان داده است.

اما گروهی دیگر از کاشناسان نیز عقیده دارند این که همیشه تیتر اخبار دنیا شویم، فرصت نیست بلکه اغلب اوقات نشان‌دهنده بحران، خطر و تهدیدشوندگی است و سیاست خارجی جنجالی غیرقابل اعتماد است.از این منظر، دولت نهم به عنوان سکاندار سیاست خارجی ایران، فراز و فرودهای بسیاری را طی کرد که این پستی و بلندی‌ها در نحوه عملکرد وزارت امور خارجه منعکس شده است.

منوچهر متکی، وزیر امور خارجه در دفاع از دپیلماسی دولت نهم بارها سخن گفته و تاکید کرده است که دولت نهم از عملکرد در حوزه سیاست خارجی پشیمان نیست. به اعتقاد متکی، وجود برخی عقب‌نشینی‌ها در گذشته موجب شد غرب در پی گرفتن امتیازات بیشتری در پرونده هسته‌ای ایران باشد و اینک ایران توانسته مانع از این امتیازگیری غرب شود. وی بر این باور است که در دولت نهم و دوره وزارتش «قانون‌مداری» و «عدالت‌محوری» سرفصل مهم نگاه دولت در روابط با اروپا و غرب است و در این‌باره می‌گوید: اروپا نیز باید از جایگاه، تحولات و رویکرد حق‌طلبانه و واقع‌بینانه ایران، بازتعریف داشته باشد و بر این اساس، روابطش را با ایران تنظیم کند.

متوازن کردن روابط خارجی ازجمله برنامه‌های اصلی دستگاه دیپلماسی نهم است و به عقیده متکی، نتیجه عملکرد دستگاه دیپلماسی در این باره آن شده که امروزه ایران به کشوری تاثیرگذار در منطقه تبدیل شده و همواره بخشی از حل مسائل منطقه است.

در سند چشم‌انداز 20 ساله پیش‌بینی شده است که ایران به قدرت اول منطقه تبدیل شود و رئیس دستگاه دیپلماسی دولت نهم بر این باور است که در دستگاه دیپلماسی، این مفهوم مهم، منطقی و قابل دسترس، طراحی و تعریف شده است.

دیپلماسی فعال

محمود محمدی، نماینده سابق مجلس که در کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس فعال بود؛ با بیان این که در شرایط کنونی سیاست خارجی ما با چالش‌های سخت و متعددی روبروست، درباره عملکرد دولت نهم در امر سیاست معتقد است: رئیس دستگاه دیپلماسی با وجود همه موانع و محدودیت‌هایی که پیش رو دارد، با جدیت در تکاپوی حل مشکلات در روابط خارجی بوده است.

نماینده سابق آباده در خانه ملت، با اشاره به سوابق و فعالیت‌های منوچهر متکی، وزیر امور خارجه کشورمان می‌گوید: متکی یکی از دیپلمات‌های با سابقه و موفق وزارت امور خارجه است که حضور وی در راس این وزارتخانه به انسجام درونی سیستم وزارت امور خارجه کمک کرده است.

علاءالدین بروجردی، رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی گفت: منوچهر متکی از همه ظرفیتش برای تحقق اهداف دیپلماسی دولت نهم استفاده کرد.

زهره الهیان، نماینده تهران و عضو کمیسیون امنیت ملی نیز در گفتگو با «جام‌جم» ضمن اشاره به این‌که رضایتمندی و تایید جدی در خصوص دیپلماسی سیاسی و عملکرد 4 ساله گذشته وزارت‌خارجه در کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی وجود دارد، گفت: در مجموع ثبات خوبی در منطقه، بین‌الملل و جهان داشته‌ایم.

وی وجود این ثبات را ناشی از عملکرد مثبت و قوی وزارت‌خارجه می‌داند و می‌افزاید: سه اصل حکمت، عزت و مصلحت در دیپلماسی فعال پی گرفته شده است و در جهت این سه اصل در طول 4 سال، دیپلماسی فعالی با کشورهای مختلف جهان برقرار شد و پایگاه خوبی در کشورها داشته‌ایم.

بازگشت به آرمان‌ها

احیای آرمان‌های اولیه انقلاب اسلامی، دیگر ادعای موردنظر دولت نهم در سیاست خارجی است.

احمد توکلی در این باره معتقد است: سیاست‌های خارجی و بین‌الملل دولت نهم از نقاط قوت این دولت است. همین برخورد عزتمندانه باعث شده تا اوباما اعلام ‌کند که بدون پیش‌شرط حاضر به گفتگو با ایران است.

محمد کرمی‌راد، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی نیز در گفتگو با «جام‌جم» گفت: در ارتباط با وزارت امور خارجه خوشبختانه با توجه به درایت و سوابقی که متکی در مجلس داشت، در جهت سیاست‌های کلان نظام جمهوری اسلامی و رهبر فرزانه و شخص رئیس‌جمهور موفق عمل کردند و عملکرد وزارت امور خارجه علی‌رغم برخی کاستی‌ها و ملاحظات کاملا مثبت است.

وی افزود: آنهایی که از سیاست خارجی دولت نهم انتقاد می‌کنند در گذشته امتحان خود را پس داده‌اند؛ آنها دست‌های خود را در برابر قدرت‌های پوشالی بالا برده بودند.

این عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی با اشاره به این‌که البته در برخی مسائل توقع می‌رفت که برخورد قوی‌تری با برخی کشورها که همسطح ایران هستند صورت گیرد، خاطرنشان کرد: از جمله می‌توان به برخورد با مسافران ایرانی در امارات یا برخورد با زائران ایرانی در عربستان اشاره کرد که این مسائل مستلزم برخورد قاطعانه‌تر است که در برخی جهات ملاحظات کوچک‌تر بود؛ ولی در مجموع ارزیابی از عملکرد وزارت خارجه مثبت است.

عوض حیدرپور، نماینده شهرضا و سمیرم نیز که از اعضای کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی است، در گفتگو با «جام‌جم» گفت: در بخش وزارت خارجه توانسته‌ایم به گونه‌ای عمل کنیم که اقتدار مدنظر نظام و رهبری به نمایش گذاشته شود. همچنین توانسته‌ایم در جهان اسلام، هماهنگی و همگرایی مورد نیاز را فراهم کنیم.

حرف بیشتر از عمل بوده است

اما برخی دیگر از صاحب‌نظران معتقدند سیاست خارجی دولت نهم در عرصه حرف بالاترین نمره و در عمل پایین‌ترین نمره را دریافت می‌کند. این گروه عقیده دارند که استفاده از ابزارهای دیپلماسی در دولت نهم کمترین بوده است و نقاط ضعف بسیاری در کارکرد سیاست خارجی دولت نهم به چشم می‌خورد؛ از جمله به‌کارگیری ادبیات خارج از عرف دیپلماتیک و کاغذپاره خواندن قطعنامه‌های شورای امنیت سازمان ملل یک نمونه از این نوع گفتار و رفتار است.

مصطفی کواکبیان، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس در این‌باره به «جام‌جم» گفت: طی یک سال اخیر در صحن علنی حداقل 3 بار از وزیر خارجه سوال داشته‌ام که این سوالات در مورد عضویت غیردائم ایران در شورای امنیت، بحث منافقین در عراق و نیروگاه بوشهر بود اما به این سوالات پاسخ داده نشد.

دکتر سیدجلال ساداتیان، کارشناس مسائل سیاسی و بین‌الملل نیز در گفتگو با «جام‌جم» عملکرد سیاست خارجی در دولت نهم را چه در برنامه و چه در اجرا از سوی وزارت امورخارجه منفی می‌داند و با اشاره به این‌که ما از اثر پی به موثر می‌بریم، گفت: در حال حاضر وضع اقتصادی و پرستیژ ما در جهان به کجا رسیده است؟ این‌که ما تنها در بین ملت‌های مسلمان محبوب هستیم می‌تواند نقطه قوت ما باشد؟ این‌که در یک نقطه موفق بوده‌ایم می‌تواند جای موفقیت در ابعاد دیگر را بگیرد؟

این کارشناس مسائل سیاسی و بین‌المللی با تاکید بر این‌که سیاست خارجی باید در همه جا تعادلی باشد و در همه ابعاد منافع کشور را دنبال کند، افزود: لازم است ضمن پیگیری و دفاع از حقمان، با دیگران نیز روابط مناسب برقرار کنیم.

وی با یادآوری این‌که دستگاه سیاست خارجی مجری سیاست‌های وضع شده است، خاطرنشان کرد: خود این دستگاه به نوبه خود لازم است تا کار کارشناسی بیشتری ارائه کند و در این پروسه موثرتر باشد. در حال حاضر به دلیل تغییراتی که در وزارت خارجه داده شده است نیروهای قوی و موثر کمتری در این وزارتخانه دیده می‌شوند و کسانی که جرات دفاع کردن از نظرات خود را داشته باشند کمتر دیده می‌شود.

ساداتیان گفت: در ارزیابی روابط خود با دیگر کشورها می‌توانیم به اقتصاد کشورمان نگاهی بیندازیم که از تعامل با جهان ناشی می‌شود و خود نتیجه بگیریم تا چه حد در آن موفق بوده‌ایم؟ ریسک سرمایه‌گذاری ما چقدر است؟ در جذب سرمایه‌گذاری به کجا رسیده‌ایم؟

دکتر محمدعلی مهتدی، کارشناس مسائل سیاسی و بین‌الملل در گفتگو با «جام‌جم» تاکید می‌کند: درخصوص اعتمادسازی در مورد کشورهای منطقه و خلیج فارس توفیق زیادی نداشته‌ایم. ما در زمینه دیپلماسی اعمال‌شده هدفمند عمل نکرده‌ایم و شاهد هستیم که در مورد اهداف منطقه‌ای بازیگران منطقه‌ای از جمله سوریه و ترکیه نقش بیشتری پیدا کرده‌اند و نقش ایران به نسبت ضعیف شده است.

وی با اشاره به این‌که در گذشته در منطقه بازیگری مطرح بوده‌ایم، خاطرنشان کرد: ما از ضعف در دیپلماسی رنج می‌بریم و هدف‌های مشخصی را تعریف نکرده و در نظر نگرفته‌ایم.

همچنین طرح موضوع هولوکاست که علاوه بر مستمسک قرار گرفتن برای مظلوم‌نمایی صهیونیست‌ها آثار بسیار منفی برای کشورمان در بر داشته است. تصویب قطعنامه مصوب مجمع عمومی سازمان ملل با اتفاق آرا، علیه اظهارات رئیس‌جمهور ایران در مورد هولوکاست و رای همه کشورهای جهان از جمله دوستان ایران علیه این نظر، بزرگ‌ترین پیروزی برای صهیونیست‌ها در مجمع عمومی سازمان ملل متحد بود، بعلاوه شرکت در اجلاس‌های منطقه‌ای و بین‌المللی مانند اجلاس شورای همکاری خلیج فارس و دوربان 2 که به غیر از زیان نتیجه‌ای برای کشور به همراه نداشته است از جمله این نکات انتقادی هستند. مهتدی افزود:البته این به معنی آن نیست که در اجلاس‌های بین‌المللی حضور نداشته باشیم، بدیهی است که این امر لزوما در همه مواقع صادق نیست. آیا برای ما افتخار است در اجلاسی شرکت کنیم که نام ناقص «خلیج» را به جای خلیج‌فارس یدک می‌کشد و قطعنامه ضد ایرانی در آن تصویب می‌شود؟ آیا برای ما مایه مباهات است که در اجلاس دوربان 2 شرکت کنیم تا به نماینده کشورمان و در حقیقت به تمامی مردم ایران توهین شود؟ اینها نکاتی است که عملکرد وزارت خارجه را زیر سوال می‌برد.

همچنین چهار بار سفر یکجانبه احمدی‌نژاد به عربستان سعودی در حالی که ملک‌عبدالله رئیس حکومت، نه‌تنها حاضر به سفر متقابل نشد، بلکه در سفر سوم رئیس دولت نهم و در پاسخ به دعوت وی برای سفر به ایران صریحا گفت در دوره ریاست جمهوری او (احمدی‌نژاد) بعید است به ایران سفر کند. با این وجود سفر چهارم رئیس دولت نهم ایران با درخواست مستقیم از ملک‌عبدالله در سفر قطر صورت گرفت، جای سوال دارد.

موفقیت درعرصه هسته‌ای

دکتر محمدعلی مهتدی کارشناس مسائل سیاسی و بین‌الملل در گفتگو با «جام‌جم» درخصوص پرونده هسته‌ای می‌گوید: در سیاست خارجی دولت نهم و در بحث هسته‌ای خوب عمل شده و ما در آن موفق بوده‌ایم.

وی می‌افزاید: این ‌که در برابر فشارهای خارجی در بحث هسته‌ای ایستادگی کردیم و دولت‌های غربی نتوانسته‌اند عملا کاری در برابر ما بکنند و خواهان گفتگو بوده‌اند، موفقیت است.

با این حال گروهی نیز بر این باورند که دستیابی به انرژی هسته‌ای از دستاوردهای دولت‌های گذشته بوده که اتفاقا در دولت‌های گذشته، سیاست‌ هسته‌ای با هزینه‌های کمتری پیش می‌رفت ولی در این دولت، هزینه‌های دستیابی به انرژی هسته‌ای افزایش پیدا کرد و این مساله حاکی است از کار کارشناسی در حوزه سیاست خارجی بهره گرفته نشده است.طرح موضوع پایان یافتن مساله هسته‌ای ایران و مختومه شدن پرونده آن از دیگر انتقاداتی است که به سیاست خارجی وارد می‌شود و صاحب‌نظران بر این باورند که چگونه می‌توان این مسائل را مطرح کرد در حالی که شورای امنیت سازمان ملل متحد همچنان مساله هسته‌ای ایران را در دستور کار دارد. در دوره دولت نهم، پرونده ایران از آژانس به شورای امنیت رفت و تاکنون 2 قطعنامه علیه ایران تصویب شده است.

کتایون مافی