خداحافظی با نابینایی

 این لنزها به جهت کاربردهای وسیعی که دارند به سرعت متوجه جامعه علمی و پزشکی جهان قرار گرفته و تلاش شده است در راستای تکمیل این فناوری راهی موثر برای بازگرداندن توانایی دیدن به کم‌بینایان و نابینایان برداشته شود. اکنون و در راستای همین تحقیقات، گروهی از دانشمندان فناوری نوینی را ارائه کرده‌اند که در آن با استفاده از سلول‌های بنیادین پرورش داده شده در لنزهای تماسی، کمک قطعی و دائمی به نابینایان از رویا به واقعیت تبدیل می‌شود.

دانشمندان این پروژه اعلام کرده‌اند که نوعی نابینایی را می‌توان با استفاده از تکنیک منحصربفرد پرورش سلول‌های بنیادین بر روی لنزهای تماسی درمان کرد. این خبر در روزهای گذشته به طرز گسترده‌ای در رسانه‌های خبری جهان منعکس شده است و بسیاری نیز آن را تحولی بنیادین در دانش پزشکی نوین عنوان کرده‌اند، تحولی که می‌تواند بینایی را در بیمارانی که قرنیه آنها دچار آسیب شده است به طرز خیره کننده بهبود بخشد. بیمارانی که قرنیه آنها دچار مشکل می‌شود عمدا به بیماری‌های خاصی مبتلا شده یا در جریان بروز حـوادث رانـنـدگی دچار ضایعات جبران‌ناپذیر می‌شوند. دانشمندان به این نتیجه رسیده‌اند که تنها در عرض چند هفته و با صرف هزینه‌ای نه چندان قابل توجه آن هم با انجام عمل جراحی ساده، لنزهای یاد شده که به سلول‌های بنیادین مجهز شده‌اند در چشم بیمار کاشته شــــده و نــکــتـــه جالب توجه این است که بیمار خیلی زود می‌تواند بیمارستان را ترک کند.

این تکنیک نوین برای نخستین بار در استرالیا مورد آزمایش قرار گرفته است و به گفته محققان در صــورتــی کــه نـتــایـج اولـیـه ایـن عـمـل جـراحـی نتیجه‌بخش باشد، می‌توان امیدوار بود که در آینده نزدیک سالانه هزاران نابینا و کم بینا را با صرف هزینه‌ای بسیار اندک به دنیای رنگارنگ بیرون بازگرداند. از آن گذشته یکی از اهداف ارائه این فناوری نوین، کمک به جمعیت میلیونی نابینایان و کم بینایان در کشورهای در حال توسعه و توسعه نیافته‌ای است که در آن بنیه مالی بیماران اجازه انجام درمان‌های پرهزینه را نمی‌دهد.

دکتر نیک دی گیرولامو، محقق اصلی این پروژه از دانشگاه نیوساوت ولز استرالیا می‌گوید: این تکنیک نوین حقیقتا هیجان برانگیز است. حتی من که از ابتدا در جریان پیشرفت کارها بودم، هرگز باور نمی‌کردم استفاده از لنزهای تماسی که مجهز به سلول‌های بنیادین هستند تا این حد به بازگرداندن توانایی دیدن در بیماران نابینا و کم‌بینا کمک کند. نکته مهم دیگر این است که این فرآیند بسیار سریع و با صرف اندک هزینه‌ای انجام می‌شود. اما چگونگی انجام این فرآیند نیز در نوع خود ساده اما جالب توجه است. اعضای تیم تحقیقاتی ابتدا قسمتی از بافت چشم بیمار را که دارای سلول‌های بنیادین بازتولیدی است جدا کرده و در ادامه آن را روی سطح لنز تماسی قرار می‌دهند و سپس ترکیب ایجاد شده را روی قرنیه آسیب دیده و به مدت 10 روز قرار می‌دهند. در این مدت سلول‌های بنیادین این امکان را پیدا می‌کنند تا به هر نوع دیگری از سلول‌های چـشـمـی تـبـدیـل شـونـد. ایـن سـلـول‌ها همچنین به‌راحتی کلنی‌های مورد نیاز را تشکیل داده و به نوعی به سطح آسیب دیده چشم وصله می‌شوند. بـررسی‌های اخیر این دانشمندان نشان داده‌اند بیمارانی که تحت چنین اعمال جراحی‌ای قرار می‌گیرند، تنها در عرض چند هفته قدرت بینایی خود را به طرز قابل توجهی به دست می‌آورند. در حالی که این تکنیک نوین با هدف کمک به بیماران چشمی آسیب دیده از ناحیه قرنیه ارائه شده است با این حال محققان بر این باورند که با استفاده از نتایج امیدوارکننده آن می‌توان این امید را نیز داشت که از این تکنیک برای کمک به طیف گسترده‌ای از بیمارانی استفاده کرد که نه دچار ناراحتی‌های شدید چـشـمـی هـسـتـند، بلکه از آن برای بازگرداندن توانایی‌های از دست رفته در سایر اندام‌های مهم و حیاتی بدن نیز استفاده نمود.

این تکنیک نوین تاکنون روی سه بیمار آزمایش شده است. دو مورد از این بیماران دچار آسیب‌های شدید در ناحیه قرنیه بودند که علت اصلی آن به عـمـل جـراحـی بـرداشـتـن تـومـورهـای سـرطـانی بـازمـی‌گـشته است. بیمار دیگر نیز از ناراحتی ژنتیکی رنج می‌برده است. نکته قابل تأمل در انتخاب این بیماران این است که می‌توان از این تکنیک نوین به طیف گسترده‌ای از بیماران کمک کـرد، چـه بـیمارانی که دچار حادثه شده‌اند یا بیمارانی که به صورت ژنتیکی و مادرزادی به نـاراحتیهای شدید چشمی مبتلا هستند. البته محققان بر این باورند، اگر ناراحتی‌های یاد شده در اثر انفجارات، آتشسوزی، راه یافتن مواد شیمیایی به چشم و حتی عفونت‌های باکتریایی و قارچی نیز روی دهد می‌توان به مثمرثمر بودن این تکنیک نیز امیدوار بود. یکی دیگر از شیوه‌هایی که به ایجاد اختلالاتی در بینایی افراد منجر می‌شود، ادامه طولانی مدت فرآیند شیمیایی درمانی است که به گفته محققان این پروژه استفاده از لنزهای تماسی مجهز به سلول‌های بنیادین نیز برای کمک به آنها موثر خواهد بود.

دکتر گیرولامو که نتایج این پروژه را در نشریه معتبر Transplantation منتشر کرده است، می‌گوید: زیبایی کار در این است که نیازی به انجام عمل جراحی پیچیده و دردناکی نیست و تنها در عـرض چـنـد دقـیـقـه لـنـزهـا در چشم بیمار قرار می‌گیرند. این لنزها تنها یک میلیمتر ضخامت داشته و کشت بافت دارای سلول‌های بنیادین چشم بیمار بر روی آن نیز فرآیندی بسیار ساده و ارزان قیمت است. به عقیده وی، درمان این بیماری در کشورهای توسعه‌نیافته، جایی که شمار بیمارانی از این دست قابل توجه است پرهزینه و بسیار پیچیده است. در چنین شرایطی حتما به آزمایشگاهی پیشرفته و جراحان ورزیده نیاز است اما با استفاده از این لنزها، بسیاری از نیازهایی از این دست از بین خواهند رفت. محققان امیدوارند تا این فناوری نوین را در قسمت‌های مختلفی از چشم کاربردی کنند و از آن برای درمان ناراحتی نقاطی همچون شبکیه نیز استفاده کنند؛ اما استفاده از آن برای درمان قطعی اندام‌های دیگر بدن، پروژه‌ای جاه‌طلبانه است که بـرای تـحقق آن باید همچنان منتظر ماند. دکتر گیرولامو در این خصوص می‌گوید: اگر این فناوری در چشم مثمرثمر بوده است، دلیلی پیدا نمی‌کنم که نتوان از آن در سایر قسمت‌های بدن نیز استفاده کرد. ما امیدواریم که در آینده از آن در درمان بیماری‌های شدید اندامی نظیر پوست هم استفاده کنیم چون این عضو مهم، رفتار بسیار نزدیکی به قرنیه چشم دارد. اکنون دانشمندان این پروژه به جلو نگاه می‌کنند، جایی که بتوان نابینایی را به تدریج اما برای همیشه به تاریخ فرستاد. از آن گذشته توسعه دانش‌های مرتبط با این فناوری، امیدهای دانشمندان را برای عملی کردن این آرزو صد چندان کرده است. آنها از این نکته مطمئن هستند که با استفاده از میکروسکوپ‌ها و روبات‌ها، می‌توان به اعماق ساختارهای چشمی نفوذ کرده و پرده از راز شکل‌گیری بیماری‌های این عضو مهم بدن برداشت.

سعید حسینی