تکرار ‌بازی ‌قدیمی

دیمیتری مدودف، رئیس‌جمهور روسیه تنها یک روز پس از آن که اوباما به ریاست‌جمهوری رسیده بود، آمریکا را به ایفای نقش پنهان در مناقشه گرجستان با هدف بهره‌برداری از آن به عنوان دستاویز اعزام ناوهای جنگی ناتو به دریای سیاه، سرعت بخشیدن به روند استقرار اجزای سامانه دفاع موشکی در شرق اروپا و به جریان انداختن روند الحاق گرجستان به ناتو متهم کرد.

روس‌ها که اعتقاد دارند یکجانبه‌گرایی ایالات‌متحده دلیل اصلی در سراشیبی قرار گرفتن اقتصاد جهان است برای مقابله با طرح استقرار اجزای سامانه دفاع موشکی در شرق اروپا اعلام کردند موشک‌های تاکتیکی اسکندر را در کالینگراد [باریکه‌ای بین لهستان و لیتوانی] مستقر خواهند کرد.

اوباما دوشنبه گذشته در شرایطی برای فشار دادن دکمه «شروع از نو» وارد روسیه شد که زمامداران روس برخلاف سال‌های آغازین پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی خواستار یکپارچگی با غرب نیستند. ضدیت با آمریکا امروز در طبقه نخبگان و تحصیلکرده‌های روسیه که ماشین تبلیغاتی شوروی هم بر دیدگاه آنها در قبال غرب تاثیر نگذاشته بود به خوبی محسوس است.

غرب‌ستیزی حتی به کتاب‌های آموزشی هم راه یافته است. در یکی از کتاب‌های درسی دوره متوسطه تصریح شده «غرب همیشه دشمن روسیه بوده» و «میخائیل گورباچف، آخرین رئیس‌جمهور اتحاد جماهیر شوروی که غرب را متحدانی قابل قبول برای روسیه می‌دید دچار اشتباهی فاحش شده بود.»

اوباما در شرایطی به مسکو رفت که بحران اقتصادی جهان وضع معیشتی مردم روسیه را تحت‌الشعاع قرار داده است و روس‌ها همچنان سرسختانه با گسترش ناتو به شرق و استقرار اجزای سامانه دفاع موشکی در شرق اروپا مخالف هستند.

ارتش روسیه به عنوان خیرمقدم به اوباما بزرگ‌ترین رزمایش نظامی خود در شمال قفقاز را برگزار کرد و درست مقارن با ورود اوباما به مسکو آخرین مرحله آن اجرا شد. پیام این مانور برای اوباما شفاف بود: «مسکو مصمم به ایستادن در برابر گسترش ناتو به شرق است.»

دستور مذاکرات اوباما با مدودف را موضوعاتی چون امضای توافقنامه جایگزین کاهش سلاح‌های استراتژیک موسوم به استارت، استقرار اجزای سامانه دفاع موشکی در شرق اروپا، بحران اقتصادی جهان، بحران هسته‌ای جزیره کره، پرونده هسته‌ای ایران و روابط دوجانبه تشکیل می‌داد.

از نگاه مشاوران ارشد اوباما در کاخ‌سفید، شرایط کنونی روسیه را در یک جمله می‌توان خلاصه کرد:‌ «کشوری با ساختارهای ضعیف، دارای گرایشات ملی‌گرایانه و گرفتار آمده در دام فساد که به مواضع تهاجمی علیه همسایگانش روی آورده است.»

با این حال مقامات واشنگتن بخوبی می‌دانند که برای اجرای طرح‌هایشان در اوراسیا چاره‌ای جز جلب مشارکت همین روسیه ندارند. دقیقا به همین دلیل بود که اوباما در دیدارهایش در مسکو سعی کرد روی موضوعات مورد علاقه دو طرف متمرکز شود و روس‌ها را به مشارکت و همکاری بیشتر با غرب ترغیب کند.

یکی از این موضوعات کنترل تسلیحات هسته‌ای بود. آمریکایی‌ها و روس‌ها خواستار کاهش تسلیحات هسته‌ای هر طرف به سطح 1700 تا 2000 کلاهک هسته‌ای منطبق با توافقنامه‌ای هستند که در سال 2002 میلادی در مسکو امضا شد.

اگرچه نظرسنجی‌های انجام شده نشان می‌دهد 60 درصد مردم روسیه مخالف کاهش زرادخانه هسته‌ای این کشور هستند لیکن همان‌طور که پیش‌بینی می‌شد زمامداران مسکو به واسطه تنگناهای مالی که مانع از حرکت آنها به سوی دور جدیدی از مسابقات تسلیحاتی است با انعقاد توافقنامه جدید کاهش سلاح‌های هسته‌ای موافقت کردند.

حتی در روزهای پرتنش جنگ سرد هم تسلیحات هسته‌ای تنها موضوعی بود که مقامات کرملین و کاخ‌سفید می‌توانستند برای حل و فصل آن رودرروی هم بنشینند. جان تابلوت،‌ از محققان موسسه رند می‌گوید: در سفر اوباما به مسکو همان بازی قدیمی تکرار شد. او می‌افزاید: تلاش برای کاهش زرادخانه هسته‌ای دو طرف تنها بازی برد  برد بود که هر دو طرف در موردش اتفاق نظر داشتند.

رهبران دو کشور عصر دوشنبه و به فاصله چند ساعت پس از درود به اوباما در مسکو اعلام کردند سند توافقنامه کاهش تسلیحاتی جدید دو کشور تا ماه دسامبر سال جاری آماده امضا می‌شود.

جلوگیری از انتقال فناوری هسته‌ای روسیه به خارج از مرزهای این کشور یکی دیگر از مواردی بود که اوباما در مورد آن با همتای روس خود رایزنی کرد و برخلاف آنچه گمان می‌رفت، پاسخی مثبت گرفت. مذاکرات بر سر سایر موارد در دستور کار دیدارهای اوباما با همتای روسی‌اش دستاورد چندانی نداشت.

نگاه روسی

روس‌ها برخلاف گذشته دیگر به آمریکا و به کل دنیای غرب به مثابه الگویی حاکمیتی نمی‌نگرند بلکه تنها به عنوان همکاری دوجانبه می‌اندیشند. در قالب این رویکرد جدید روسیه با غربی‌ها برای تامین امنیت جهان همکاری می‌کنند و در مقابل از آنان منابعی چون خدمات مالی دریافت می‌کند.

همانطور که دیمیتری ترنین، رئیس مرکز کارنیج مسکو می‌گوید:‌ روس‌ها قید بودن در اردوگاه غرب را زده‌اند و به دنبال احیای نفوذشان در جمهوری‌های اتحاد جماهیر شوروی هستند. او با اشاره به این که اوباما و مدودف در دیدارهای‌شان خواستار سرعت گرفتن روند الحاق روسیه به سازمان تجارت جهانی (WTO) شدند، می‌افزاید: روس‌ها دیگر علاقه‌ای به عضویت در WTO ندارند و به همین جهت مترصد انعقاد قرارداد‌های گمرکی تازه‌ای چون توافقنامه‌های امضا شده با بلاروس و قزاقستان هستند.

مدودف در دیدارهایش با اوباما نیز مخالفت مسکو با الحاق گرجستان و اوکراین به ناتو و استقرار اجزای سامانه دفاع موشکی در شرق اروپا پای فشرد و حتی به پیشنهاد همکاری در مدیریت این سامانه هم جواب شفافی نداد. این بدان معنا بود که اگرچه روسیه خواستار گسترش امپراطوری خود نیست و در واقع توان لازم، منابع انسانی و پشتوانه عقیدتی چنین کاری را ندارد اما تلاش می‌کند مانع از ورود غرب به حیاط خلوتش شود.

مقامات مسکو خواستار گشایش نهادهای مالی غرب به روی روسیه و گسترش همکاری‌های اقتصادی هستند که به بهبود وضعیت معیشتی مردم این کشور کمک کند. این تنها حوزه مورد علاقه روس‌ها پس از توافقنامه کاهش تسیلحات استراتژیک است.

رضا سادات