پس فردا خورشید می گیرد

دقایقی از طلوع خورشید گذشته است . افق شرقی صحنه بی همتای پنهان شدن خورشید در پشت ماه است . قرص تاریک ماه آرام آرام خورشید را می پوشاند. انگار که اژدهایی نامرئی به این کلوچه زرد آسمانی گاز می زند.

کد خبر: ۲۴۵۱۵

این صحنه زیبا در ایران حداکثر تا پنهان شدن حدود 40درصد خورشید (درصد گرفت) پیش می رود و سپس دوباره مهر تابان آسمان از دام آن اژدهای افسانه ای می گریزد. خورشیدگرفتگی دهم خرداد 1382 (31 می 2003) از گستره بزرگی در جهان دیده می شود. اروپا ، خاورمیانه ، آسیای مرکزی و برخی کشورهای آسیای شرقی و حتی آلاسکا و بخشهایی از کانادا. در تمام این نواحی ، گرفت به صورت جزیی دیده می شود ، بجز در ایسلند ، گروئلند و بخش کوچکی از شمال انگلستان که خورشید گرفتگی به صورت حلقوی رخ می دهد ، به طوری که در سواحل شرقی این 3ناحیه ، خورشید بی درنگ پس از طلوع به صورت حلقه ای آتشین بر فراز آبهای اقیانوس دیده می شود. کسوف یا خورشید گرفتگی هنگامی رخ می دهد که زمین ، ماه و خورشید در یک خط قرار می گیرند. در این هنگام ماه مانع رسیدن نور خورشید به بخشی از کره زمین می شود. گاهی ماه تمام قرص خورشید را می پوشاند و در نوار باریکی از زمین که سایه ماه روی آن می افتد ، گرفت کلی دیده می شود (مانند کسوف کلی 20مرداد 1378 در ایران) و نواحی دیگر در اطراف مسیر کسوف ، گرفت را به صورت جزیی می بینید. به طوری که هرچه به مسیر کسوف نزدیکتر باشند، درصد پوشیدگی خورشید بیشتر می شود. به طور مثال در گرفت حلقوی دهم خرداد کشورهای غرب و شمال اروپا مانند کشورهای اسکاندیناوی و بخشهای شمالی آلمان گرفت جزیی را به هنگام طلوع با پوشیدگی 70تا 80درصد می بینند. در حالی که درصد گرفت در اروپای شرقی به حدود 50تا 70درصد می رسد. در شمال غربی ایران ، همسایگان شمالی مانند آذربایجان و ارمنستان و کشورهای آسیای مرکزی مانند تاجیکستان ، ازبکستان و قرقیزستان گرفت جزیی با حدود 40درصد پوشیدگی دیده می شود. در نواحی غربی ، مرکزی و شمال شرقی ایران و همین طور بیشتر افغانستان حداکثر پوشیدگی خورشید حدود 30درصد است . در جنوب ایران ، پاکستان ، شمال هند و شمال غربی چین درصد گرفت بسیار جزیی است و فقط قاچ کوچکی از خورشید پنهان می شود.

کسوف را از کجای ایران ببینیم؛

از آنجا که در سراسر ایران گرفت به صورت جزیی است ، تفاوت چندانی در صورت گرفتگی در شهرهای مختلف ایران نیست . گرچه بیشتر درصد گرفت در شمال غربی و کمترین درصد در جنوب شرقی ایران دیده می شود. به طوری که در شهرهایی مانند تبریز، ارومیه ، خوی و ماکو پوشیدگی خورشید بیش از 40درصد است ، در تهران حدود 35درصد و در چابهار و خلیج گواتر حدود 10درصد. در گوش غربی تر «گربه ایران »، روستای مرزی بورالان آذربایجان غربی که یکی از شمالی ترین نقاط کشورمان است ، بیشینه گرفت در ایران رخ می دهد که نزدیک به 47درصد است ؛ اما چند درصد تفاوت در پوشیدگی خورشید شاید چندان تفاوتی برای رصدگران این پدیده نداشته باشد. برای همین فقط کافی است جایی را در نزدیک محل زندگی تان بیابید که افق شرقی کاملا بازی داشته باشد. کمی سحرخیز باشید و وسایل رصد خود را با طلوع خورشید آماده کنید. حتما یک روز پیش از کسوف از زمان ظهور خورشید در افق محل رصدتان مطمئن شوید و آن را با زمان شروع گرفت مقایسه کنید. شاید موانع نه چندان بلندی در افق دید شما مانع رصد شروع گرفت شوند. از طلوع خورشید خود را آماده کنید و زمان شروع و پایان گرفت در محل رصدتان را پیدا کنید . شروع گرفت به صورت ورود قرص ماه به لبه شمال غربی (بالا چپ) خورشید است.

مناظر استثنایی

اگر به دنبال مناظر استثنایی به هنگام این خورشیدگرفتگی هستید ، بخصوص اگر قصد دارید این مناظر رویایی را به تصویر بکشید ، شاید طلوع خورشید و گرفت آن بر فراز آبهای یک دریاچه یا از کنار یک کوه بلند رویای شما را به واقعیت برساند. در سواحل شرقی دریاچه ارومیه ، در نزدیکی شهر ارومیه این منظره در حالی دیده می شود که گرفت به درصد بیشتری نیز می رسد یا سواحل خزر در گیلان (به خصوص هشت پر تا آستارا) و نواحی غربی مازندران . در این فصل طلوع خورشید را بر فراز آبهای بزرگترین دریاچه دنیا می بینند. برای عکاسان نجومی تهرانی نیز دریاچه ها و مناظر بسیاری در نزدیکی شهر در دسترس است ، از دریاچه نمک حوض سلطان در کنار بزرگراه تهران - قم گرفته تا منظره بکر دریاچه سد لار و کوه برف پوش دماوند در کنار آن .

رصد در مراکز نجومی

اگر تلسکوپ و صافی خورشیدی مناسبی برای رصد خورشیدگرفتگی دهم خرداد ندارید یا ترجیح می دهید این پدیده را با جمعی از دیگر علاقه مندان به نجوم ببینید، به دنبال مراکز نجومی و انجمن های نجوم فعال در شهر و منطقه خود باشید. از میان 60گروه نجومی فعال در ایران و بیش از 20رصدخانه ساخته شده در کشورمان ، تعدادی از آنها همواره به هنگام پدیده های نادر نجومی برنامه های رصد همگانی دارند. در تهران ، رصدخانه کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در زعفرانیه (تلفن : 2706167) برنامه رصد ، رصدخانه مرکز علوم و ستاره شناسی (تلفن : 2293280) تور رصدی و رصدخانه مرکز نجوم آستان مقدس در شهر ری (تلفن : 5658286) نیز برنامه رصد دارند. در شهرهایی مانند شیراز (رصدخانه ابوریحان بیرونی دانشگاه شیراز و انجمن اخترشناسی شیراز) ، اصفهان (انجمن نجوم ادیب و اختروش)، مشهد (انجمن آسمان توس) ، زنجان (انجمن نجوم آماتوری زنجان) و رشت (انجمن نجوم ثاقب و روجا) نیز همواره گروههای فعالی ، زیبایی های پدیده های نجومی را به مردم شهر خود نشان می دهند.

از پشت رایانه تان ببینید

اگر از آن دسته از رصدگران بداقبال هستید که همیشه ابرها را با خود به همه جا می کشانید، لطفا همان جایی که هستید باشید! اگر هوا ابری شد یا حوصله بیرون رفتن از خانه در آن صبحدم بهاری را نداشتید، می توانید از طریق اینترنت پخش زنده کسوف را دنبال کنید. سایت ماهنامه نجوم قصد دارد از جایی در تهران صحنه های خورشیدگرفتگی را به طور مستقیم پخش کند. در آن روز کافی است صفحه اصلی سایت را باز کنید و صحنه به صحنه کسوف را در صورت شرایط مساعد جوی در تهران دنبال کنید. اگر می خواهید منظره دل انگیز کسوف حلقوی را از ایسلند ببینید به سایت www.live-universe.org/index.html.en سری بزنید. گروه گردانندگان این سایت تقریبا هر پدیده نجومی را از بهترین جای دنیا با تصاویر مستقیم پخش می کنند.

مراقب چشمان خود باشید

در گرفت جزیی حتی در اوج آن باز هم خورشید آنقدر درخشان است که نور شدیدش به چشم آسیب می رساند. پس هرگز به این ستاره حیات بخش خیره نشوید. بخصوص اگر با یک ابزار اپتیکی مانند دوربین دوچشمی یا تلسکوپ رصد می کنید ، بدون صافی خورشیدی مناسب لحظه ای به سوی خورشید نشانه نروید. نور شدید گردآوری شده در ابزار اپتیکی تان ممکن است حتی موجب کوری دایم شود. 2راه ایمن برای لذت بردن از مشاهده مراحل خورشیدگرفتگی وجود دارد :
1- رصد غیرمستقیم : تصویر خورشید را از پشت دوربین دوچشمی یا تلسکوپتان روی یک کاغذ سفید بیندازید و کاغذ را زیر سایبانی قرار دهید. اگر این کار را برای یک مجتمع انجام می دهید ، دقت کنید که کسی به اشتباه به پشت چشمی تلسکوپ شما نرود. فراموش نکنید اگر در دوربین دوچشمی یا تسلکوپتان ، بخصوص در چشمی آن ، از مواد پلاستیکی استفاده شده ، ممکن است از بین برود و صدمه جبران ناپذیری به ابزار رصدی تان وارد شود.
2- رصد با صافی (فیلتر) خورشیدی : برای رصد مستقیم خورشید باید نور آن را به کمترین حد ممکن برسانید و از ورود بخشهای خطرآفرین نور خورشید در طول موجهای فروسرخ و فرابنفش جلوگیری کنید. اگر با چشم غیرمسلح رصد می کنید، از عینکهای مخصوص رصد خورشید استفاده کنید. نمونه تایید شده این عینکها در ایران ، با نشان ماهنامه نجوم ، در کسوف سال 1378 مورد استفاده هزاران ایرانی قرار گرفت و برای این گرفت نیز از طریق مراکز نجومی در تهران و شهرستانها در دسترس است . دقت کنید که از پشت عینک مخصوص رصد خورشید هیچ چیزی بجز خورشید نباید دیده شود. اگر از پشت آن به یک لامپ پرنور نگاه کنید، فقط رشته روشن آن را می بینید و مطمئن باشید که پارگی یا سوراخی در فیلتر ورقه ای عینک ایجاد نشده باشد. رصد خورشید با فیلمهای سوخته رادیولوژی و عکاسی ، فلاپی دیسک و CD یا عینک آفتابی ایمن نیست . از میان این ابزارها فقط شیشه جوشکاری شماره 14 ایمنی مناسبی دارد که خورشید را به رنگ سبز نشان می دهد. برای رصد مستقیم با تلسکوپ یا هر ابزار اپتیکی نیز از صافی هایی استفاده کنید که بر دهانه تلسکوپ نصب می شود نه در چشمی آن . صافی های کوچکی که پشت چشمی پیچ می شود، در محل کانونی نور خورشید قرار می گیرد و ممکن است بر اثر گرما ترک بردارد و علاوه بر این معمولا این صافی ها کیفیت مرغوبی ندارند. صافی های شیشه ای که بر دهانه نصب می شوند و کل آن را می پوشانند و معمولا خورشید را به رنگ طبیعی نشان می دهند، متاسفانه در ایران در دسترس نیست ؛ اما صافی ورقه ای مایلار را که ایمن ترین و یکی از مرغوب ترین صافی های خورشیدی در جهان است می توانید در ایران بیابید. این صافی به صورت ورقه ای در اندازه های متفاوتی بریده و ارائه می شود. کافی است که سرپوشی مقوایی (تیره و کلفت) یا پلاستیک برای تلسکوپ یا دوربین خود درست کنید و بخشی از آن را به صورت یک دیافراگم ببرید تا ورقه مایلار از پشت با چسب مطمئنی روی سرپوش قرار گیرد. پوشاندن کل دهانه تلسکوپ با صافی مایلار ضرورتی ندارد و می توانید بقیه دهانه را با سرپوش خود بپوشانید، گرچه صافی بزرگتر می تواند در مواردی بر شفافیت و وضوح تصویر بیفزاید.

تا کسوف بعدی

طی سالهای آینده باز هم گرفت در آسمان ایران رخ می دهد؛ اما در آینده نزدیک منتظر خورشیدگرفتگی کلی نباشید. تا سال 1412(20 مارس 2034) چنین صحنه ای در آسمان ایران رخ نمی دهد؛ اما در نواحی دیگر دنیا چطور؛ نزدیکترین گرفت کلی خورشید در آذر امسال از قطب جنوب دیده می شود. پس از 2گرفت جزیی بهار و پاییز 1383 که هیچ کدام در ایران دیده نمی شود، گوشه ای از گرفت حلقوی 9مهر 1384 نیز نصیب ایران می شود و حدود 20تا 30درصد گرفت جزیی از سراسر ایران دیده می شود. شاید سال 2006 / 1385 امیدبخش ترین سال خورشیدگرفتگی در ایران طی این سالها باشد. مسیر گرفت کلی نهم فروردین سال 1385 (29 مارس سال 2006) از کشورهای نزدیکی مانند ترکیه ، گرجستان ، روسیه و قزاقستان عبور می کند و از سراسر ایران نیز گرفت جزیی با حدود 60تا 90درصد پوشیدگی دیده می شود.