لیلا ربیعی
نوشتن با دوربین
سید مرتضی آوینی را با عنوان سید شهیدان اهل قلم میشناسند. اما تمام هنر وی در نوشتن و آفرینش مکتوب ختم نمیشود. روایت فتح وی به عنوان یکی از بهترین مستندهای جنگی در سطح جهان شناخته شده است و یکی از بهترین سندهای تاریخی ثبت شده درباره جنگ ایران و عراق به حساب میآید.
متاسفانه اسطورهسازی از شخصیتهای فرهنگی بویژه پس از مرگ آنها در کشور ما موجب شده است تا شخصیت و تفکرات واقعی بسیاری از بزرگان در پس تقدسی خشن، پنهان بماند و شناخت آنان با موانع ذهنی و عینی متعددی مواجه شود. تجلیلهای که مانع بزرگی برای تحلیلهای درست از چهرههای برجسته علمی و هنری میشود!
سید مرتضی آوینی فراتر از تفکرات و اندیشههای سیاسیاش و منهای دغدغههای دین مدارانهاش در عرصه هنر دارای تئوری و دیدگاههای قابل تاملی در سینما بود که نمیتوان مثلا به دلیل اختلافات ایدئولوژیک با وی آنها را نادیده گرفت یا بیاهمیت شمرد. اتفاقا برخی از نظرات و نقدهای وی درمورد فیلمها نشان میدهد که نمیتوان وی را در چارچوب جناح و نحله خاصی قرار دارد. وی ثابت کرد که تفکر و اندیشه فراتر از مرزبندیهای سیاسی و ایدئولوژیک حرکت میکند و در این دایره تنگ محدود نمیشود. مثلا تمجیدی که وی درباره فیلم عروس داشت، تعجب و اعتراض بسیاری را نسبت به وی برانگیخت اما نشان داد که آوینی در نقد هنری به مولفهها و شاخصهای متعهد است که صرفا در یک الگوی کلیشهای و منقبض فکری قرار نمیگیرد.
در واقع اگر بخواهیم مولفههای سینمایی را در تفکر شهید آوینی خلاصه کنیم باید به هویت ایرانی اسلامی، بهره گیری از تکنیک در خدمت انگارههای خودی، جذابیت و مخاطبپذیری یک اثر سینمایی اشاره کنیم که آوینی در مورد هریک از این عناصر به تفصیل در مقالات و نوشتههای خود سخن گفته است.
اگرچه از وی هیچ فیلم سینمایی به جای نمانده است اما روایت فتح، سند معتبری است که تسلط و آگاهی وی را در عرصه فیلمسازی به اثبات میرساند. اثری که علاوه بر متنهای زیبایی که آوینی برای آن نوشته است به لحاظ تصویری و واقعگرایی برجسته و قابل تقدیر است. گویی وی با دوربین هم مینوشته است.
گفت و گو
