طراحی کتاب

جایگاه کتاب در حیات انسان

کتاب همچون آینه‌ای است که فضای زمانه خود را نشان می‌دهد. کلماتی که در متن ظاهر می‌شوند، نمود یک کتاب به خودی خود، برجستگی‌های ظاهری و نحوه ارتباط آنها با انسان، منعکس‌کننده روح زمان تولید کتاب و حیات آن است. کتاب رسانه‌ای کهنسال است که برای خوانندگان خود، بصیرت و بینش جدیدی از عصری که در آن تولید شده است فراهم می‌آورد در حالی که از نیروی حیات اشباع است. کتابها می‌توانند بدون ممانعت‌های اجتماعی حاکم بر دوران خود، تفاوت در نحوه تفکر یا طرز بیان یا فواصل جغرافیایی، خوانندگان را با وجوه مختلف آن عصر که در بردارنده شرایط زندگی، سلایق و دانش زمانه خود است، آشنا کنند. کتابها، حوادث مهم و تغییر حرکت در جریان‌های اجتماعی را با نگاهی عمیق و لحظه به لحظه یا اجمالی، ثبت و ضبط می‌کنند. آنها امکان پیگیری فعالیت‌های فکری دیگران را، برای ما فراهم می‌کنند. آنها عشق و شادی یا غم و اندوه را به بیانی انسانی تبدیل می‌کنند به نحوی که دیگران هم می‌توانند آن را به خوبی احساس و ارزیابی کنند. با گشودن کتاب، بالهای تخیل ما گشوده می‌شوند و فرصت شاد غیرقابل تصوری برای ما فراهم می‌شود.

واژه «کتاب» ما را به دانش و اطلاعاتی که بر روی کاغذ ثبت شده است و سپس برای عرضه به خواننده، جمع و جلد شده‌اند، ارجاع می‌دهد. این اولین وسیله ارتباط جمعی بود که به وسیله انسان به وجود آمد و تکامل یافت. کتاب، آشکارا تمام جنبه‌های جامعه انسانی که در زمان نگارش کتاب، زندگی را تسخیر کرده‌اند، در برمی‌گیرد. کتاب رسانه‌ای به ظاهر خاموش است که صلح و آرامش را برای انسان مدرن امروز به ارمغان می‌آورد.

در سالهای اخیر، پیشرفت‌های زیادی در زمینه رسانه‌های دیداری رخ داده است. اجزا و وسایل جدیدی که اختراع شده‌اند و روشهای نو در بهم پیوستن آنها، همچنین تکامل رسانه‌های دیداری به سمت تولیدات چند رسانه‌ای و احاطه شدن روشهای بیان در هنرهای مدرن و تصاویر جدید امکانات پیشرفته‌ای را در تلویزیون و تکنولوژی‌های الکترونیکی به وجود آورده است. در چنین زمانی که امکان استفاده از تکنولوژی پیچیده نسخه‌پردازی و ماشین‌های کپی‌برداری برای عده بسیاری فراهم شده است، هرکس می‌تواند کتابی تولید کند.

کتاب به نفسه، دنیای متنوع و پیچیده‌ای است که از متن، تصاویر و رنگها شکل گرفته است و از کاغذ و مرکب و مواد دیگر تشکیل شده است. کتاب از افکار نویسنده سرچشمه گرفته و با کمک ناشر، ویراستار، طراح کتاب، تصویرگر، عکاس، چاپگر و صحاف، پیش می‌آید تا نهایتا از طریق توزیع‌کننده به دست خواننده می‌رسد. کتاب حاصل همکاری نزدیک دست‌اندرکاران فوق در شبکه‌ای هوشمند و منسجم است و حاصل فضایی زنده است که از سرمایه‌گذاری، دانش و تکنولوژی‌های گوناگون خلق شده است.

جهان کوچک یک کتاب از میان انتخاب دقیق و سپس سازماندهی اجزای بیشماری که بر هر صفحه نقش می‌بندند، متولد می‌شود. اهمیت و یادآوری این امور، نقش ما را در تولید کتابهای برجسته و ارسال آن به اقصی نقاط جهان نشان می‌دهد.

طراحی کتاب

وظیفه طراح کتاب این است که اثر نوشته شده به وسیله مؤلف و تنظیم شده به وسیله ویراستار را تحویل بگیرد و آن را در شایسته‌ترین شکل، مانند یک نمونه چاپ شده کامل و واقعی، تحویل دهد. این وظیفه در برگیرنده طراحی خارجی کتاب شامل جعبه، کاورها، آستر بدرقه، صفحه عنوان و غیره است و لی‌آوت داخلی تمام متن‌ها و شکل‌ها، تصاویر، دیاگرام‌ها و نقشه‌ها و غیره است.

کتاب به عنوان یک تولید قیمت‌گذاری شده، از ناشر به پخش‌کننده و سپس به کتاب فروش و نهایتا به خواننده می‌رسد. از آنجا که یک کتاب، باید با کتابهای متعدد و متنوعی که در کتابفروشی موجودند رقابت کند، طراحی کتاب، نقش اساسی در تاثیرگذاری روی مخاطبان دارد به نحوی که ارزش کتاب، از طراحی خارجی آن و زیبایی و خوانایی محتوای تنظیم شده آن، می‌آید. به علاوه، چون کتاب، حامل دانش و اطلاعات و در عین حال، محصولی تولیدی برای فروش است، عرضه و تاثیرگذاری موفق آن، عاملی مهم در پیشرفت‌های اجتماعی و فرهنگی است.

بنابر این بیشتر طراحان کتاب، واقعیت اثری که منتشر خواهد شد و عملکرد آن اثر را در ذهن مجسم می‌کنند و با تمرین روی بیان‌های شخصی و به کارگیری مواد مناسب چاپ و صحافی، بیشترین تناسب را با آن اثر فراهم خواهند کرد.

طراحی کتاب در ژاپن

تکنولوژی نشر در ژاپن در آغاز دوران میجی (1868) و تحت تاثیر اروپا و امریکا، پیشرفت چشمگیری کرد. تکنولوژی مدرن چاپ به وسیله اعضای ارتش و از طریق شانگهای و ناکازاکی آورده شد. از طرف دیگر، چاپ آثار به زبان ژاپنی، تحت تاثیر بلندمدت تاریخی و از سوی منطقه اوراسیا، مخصوصا فرهنگهای مجاور، یعنی چین و شبه جزیره کره، گسترش یافت. در ژاپن معاصر نیز، مطبوعات و دیگر آثار چاپی، با سبک زیبایی‌شناسی خاص خود، محصول پیوند و ترکیب فرهنگ‌های شرق و غرب‌اند.

تکنولوژی‌ صحافی کتاب که در ابتدای دوره میجی از اروپای غربی وارد شده بود، در ملازمت با تکنولوژی‌های به کار رفته در دستنوشته‌های سنتی چینی و ژاپنی، شکل امروزی کتابهای ژاپنی را نتیجه داد.

سیمای کلی طراحی کتابهای ژاپنی

سالیانه بیش از60 هزار عنوان کتاب جدید در ژاپن تولید و منتشر می‌شود. اگر چه دسته‌بندی این عناوین، کار ساده‌ای نیست، اما می‌توان در یک نظر کلی و براساس سطح و کیفیت کتابسازی، نوع کتابها را به گروههای زیر تقسیم کرد:

1) آثار منتشره فشرده و ادواری

(بونکوبون، شین شوبان)

این دو نوع آثار یعنی بونکوبون (در قطعB6 ) و شین شوبان (در قطع 105. 173میلیمتر) شامل کتابهای ادبی، دانش عمومی و کاربردی - علمی است که به وفور موجودند. آنها دارای تولید انبوه و قیمت پایین‌اند. متن این کتابها عموما با حروفچینی کامپیوتری است که به شکلی فشرده و با طرحهای به ندرت جدید منتشر می‌شوند.

2) کتابهای ساده درسی

این نوع کتابها به ندرت دارای طراحی کتاب هستند و معمولا در قطع‌های 5A و6B منتشر می‌شوند و در چاپخانه‌های معمولی با دستگاه تک‌رنگ چاپ می‌شوند. در روی جلد آنها، به حداقل عناوین شامل نام نویسنده و ناشر اشاره می‌شود.

3) کتابهای عمومی

نمونه‌های متعددی از این نوع را می‌توان در موضوعات دانش عمومی، ادبیات، کاربردی -عملی و کتابهای درسی مشاهده کرد. معمولا قطع آنها6B یا5A است. بر صفحات آنها، اجزای بصری قابل توجهی به کار رفته‌اند و بر روی جلدهایشان از تصاویر و عکسها به اعتدال،‌ استفاده شده است.

4) کتابهای مجموعه‌ای و مشابه مجلات

نمونه‌های این نوع را می‌توان در کتابهای کاربردی - عملی در زندگی روزمره و کتابهای هنری مناسب مردم عادی مشاهده کرد. قطع این نوع4A و5B است. در طراحی صفحات این نوع کتابها، از رنگهای متعدد و متنوع استفاده می‌شود.

5) کتابهای لوکس

در این نوع کتاب، تاکید بر تجملی بودن اعم از نوع کاغذ و پوشش، عکسها، تصاویر، چاپ و صحافی است. این نوع کتابها معمولا در قطع بزرگ4)A یا(4B منتشر می‌شوند.

ترفیع در طراحی کتاب

پیشرفت در طراحی کتاب، مستلزم پیگیری اصولی است مانند رقابت‌ها و جوایز، سمینارها و کارآموزی‌ها، فعالیت‌های گروهی و نشر جنگها، برگزیده آثار و سالنامه‌ها و ...

در ژاپن نیز بیش از 40 سال است که فعالیت‌هایی در پیگیری هدف فوق جریان دارد. بزرگترین و قدیمی‌ترین آنها «کنکور و نمایشگاه سراسری طراحی کتاب» است. از اهداف این برنامه که همزمان با هفته کتاب برگزار می‌شود، فراهم آوردن تمامی صنایع وابسته به نشر و ارتباط برقرار کردن خوانندگان عام با نقش کتابسازی و طراحی کتاب است. برنامه دیگر، اهدای جوایز طراحی کتاب «کد انشا» است. جوایز فرهنگی «کد انشا» در 5 گروه شامل تصویرسازی، عکاسی، طراحی کتاب، کتب تصویری و انتشارات علمی، به کارهایی تعلق می‌گیرد که از جهات فرهنگی، نمونه پیشرفت و ترقی در کیفیت و پیشرو در امر نشر باشند.

تشکیلات طراحان کتاب

«انجمن هنرهای انتشاراتی» که در 1985 تاسیس شد، اولین مجمع تخصصی طراحان کتاب در ژاپن است. محدوده «طراحی کتاب» از نظر این مجمع، تعیین تمام اجزایی است که شکل‌دهنده یک کتاب هستند و همچنین طراحی عینی یک کتاب به عنوان یک کار ترکیبی. این امر شامل وجوه اصلی زیر است: وجه بصری، وجه مواد تشکیل‌دهنده، وجه تولید، وجه بازرگانی، و نهایتا دو عامل مهم خوانایی و ماندگاری. براین اساس انجمن مذکور به عنوان گروهی متخصص، حمایت از فعالیت‌های سازنده را در زمینه تحقیقات، پیشرفت و تولید عهده‌دار است. اما ایجاد چنین سازمانی به خودی خود از موارد نادر است.

دیگر سازمان‌هایی که به کار طراحان کتاب ارتباط پیدا می‌کنند، به این شرحند: 1- کلوپ مدیران هنری توکیو()ADC که در سال 1952 تاسیس شد. 2- مجمع طراحان گرافیک ژاپن()JAGDA که در سال 1986 به عنوان گروهی رسمی و سازمانی ملی تاسیس شد و در حال حاضر با بیش از 2 هزار عضو به فعالیت خود ادامه می‌دهد. 3 - مجمع تایپوگرافی ژاپن()JTA که در سال 1964 با حضور جمعی از طراحان خط، طراحان گرافیک و متخصصان حروفچینی تاسیس شد تا عهده‌دار پیشرفت در زمینه طراحی حروف باشد. این مجمع نزدیک به 300 عضو دارد.

آینده کتاب

ما به کتاب وابسته‌ایم، اما نه فقط برای ثبت و ضبط آثار مکتوب، بلکه برای تجدید فعالیت ما، چه از گذشته‌های دور و چه نزدیک. کتاب رسانه‌ای موفق است که توانایی پاسخگویی نیازهای گذشته و حال و آینده را داشته و دارد، بدون این که نیازمند ابزار و وسایل جانبی باشد. اطلاعات چاپ شده می‌تواند تصورات خواننده را به طور نامحدودی توسعه بخشد. اگر چه نمی‌توان از کتاب انتظار داشت که جانشین دیگر رسانه‌ها باشد، اما این رسانه یکی از اجزای تشکیل‌دهنده چند رسانه‌ای‌ها و اینترنت است که وجه بعدی آن دو نیز در انتقال و تحویل مطالب، منطقا براساس رسانه کتاب شکل گرفته است. فواید و مزیت‌های رسانه‌های مکتوب و مطبوع، برای پیشرفت دانستنی‌های تحلیلی در حال ارزیابی مجدد است. با توجه به این امر است که ما در انتظار پیشرفت و خلق افق‌های جدید برای کتاب در قرن بیست‌و یکم هستیم.

مترجم: معین مهدوی

گوومی چی یوشی