خرید با جیب خالی‌

شاید هیچ‌گاه کسی فکر نمی‌کرد روزی بتوان بدون حضور کالای واسطه خرید کرد. اما این روزها برای خرید کردن و کلا برای بسیاری کارها دیگر نیازی به پرداخت پول نیست، تا چند سال پیش تنها راه خرید کردن با جیب خالی گروگذاری بود، یعنی می‌بایست معادل ارزش کالای مورد نظر کالای دیگری به فروشنده ارائه داده می‌شد.

اما فناوری‌های روز و در راس آن فناوری اطلاعات و ارتباطات، دنیایی را برای ما ساخته‌اند که دیگر قوانین و روش‌های سابق بر آن حاکم نیست. یکی از پیشرفته‌ترین و پرکاربردترین این فناوری‌ها در عرصه اقتصادی پول الکترونیک است.

این نوع پول با وجود ظاهری متفاوت، دارای تمام کاربری های پول کاغذی است. این پول که در اصطلاح به آن پول بیرونی نیز می‌گویند، نوعی طلب است که از ارائه‌دهنده آن می‌تواند اخذ شود و اعتبار ناشر این پول، همانند پول کاغذی و چک‌های مسافرتی نزد بانک مرکزی سنجیده می‌شود.

این نوع پول می‌تواند به صورت همزمان هم پس‌انداز باشد و هم به عنوان پول نقد استفاده شود. حتی می‌توان از آن به عنوان اعتبار ضمانت نیز استفاده کرد و نیز در داد و ستدهای بین‌المللی از آن با بالاترین نرخ ارزش بهره برد و تبادل ارزش را طبق نرخ بانک‌های دو طرف انجام داد و دیگر بهره‌های کلان را به صرافی‌ها پرداخت نکرد.

پول الکترونیک می‌تواند به هیچ حسابی ارتباط نداشته، ولی کاملا قابل استفاده باشد. این پول بنا بر گسترش دامنه اعتباری ارائه‌دهنده آن که می‌تواند بانک، موسسه اعتباری یا هر نوع مرکز مالی دارای اعتبار باشد، ارزشگذاری شود و می‌تواند خارج از داد و ستد‌های سیاسی در خارج مرزهای هر کشوری استفاده شود و نیز می‌تواند در حجم عظیمی از داد و ستدهای سنتی که در آن پول را در چند واحد محدود ارزشگذاری می‌کنند، نقش موثری ایفا کند.

پول دیجیتالی به 2 روش استفاده می‌شود: اول با کارت هوشمند توسط مشتری، دوم با نرم‌افزار و توسط بانک که مشتری خود می‌تواند از این روش استفاده کند و عملیات بانکی خود را از طریق مسیرهای ارتباطی مانند اینترنت انجام دهد. پول الکترونیکی مبتنی بر کارت‌های هوشمند، برای تسهیل پرداخت‌های باارزش کوچک در معاملات خرد و رودررو طراحی شده است بنابراین استفاده از پول کاغذی و نیز در حد کمتر، استفاده از کارت‌های اعتباری و پرداخت را برای پرداخت‌های مستقیم کاهش می‌دهد. همچنین به احتمال زیاد استفاده از چک، کارت‌های پرداخت و کارت‌های اعتباری در پرداخت‌های غیرمستقیم، یعنی پرداخت‌های به هنگام را نیز کمرنگ خواهد کرد.

پول الکترونیک این قابلیت را دارد تا به صورت Offline  در تراشه‌های قرار گرفته در یک کارت یا در هارد درایو یک رایانه ذخیره شود.

این نوع پول امنیت بسیار بالایی دارد و شاید مهم‌ترین خاصیت آن نیز همین موضوع برشمرده شود. چراکه پول‌الکترونیک را بدون اطلاع صاحب حساب نمی‌توان خرج کرد و برای هر نوع پرداختی از صاحب حساب تاییدیه دریافت می‌شود. حتی در نوع کوچک پرداخت یعنی پرداخت با کارت‌های هوشمند، دریافت پول بدون کلمه عبور امکانپذیر نیست و نیز پرداخت‌هایی که با این نوع پول انجام می‌شود، قابل پیگیری و حسابرسی است، که این امکان برای پول‌های کاغذی حتی تصور هم نمی‌شود.

مزایای استفاده از پول دیجیتال
در برابر روش سنتی‌

از جمله مزایای استفاده از تجارت الکترونیک و پول دیجیتال، صرفه‌جویی در وقت، سرعت در تبادلات تجارتی و حذف هزینه‌های چاپ است. البته انتظار می‌رود با همه‌گیر شدن پول الکترونیک، بشر از شر حمل و نقل کاغذی و ناامنی‌های مربوط به آن خلاصی یابد که اولین هدف قابل دستیابی و مشاهده است به طوری که اکنون تنها به یادسپاری یک کلمه رمز کارت اعتباری، جایگزین حجم زیاد پول‌های فیزیکی و کاغذی شده و دستیابی به سایر اهداف نیز دور از ذهن نیست و البته کسانی که با گام‌های اقتصاد نوین هماهنگ نباشند، از دور گردش اقتصادی خارج خواهند شد.

پول دیجیتال در سایر کشورها

- در انگلستان نیمی از کاربران اینترنت فعالیت‌های بانکی خود را از طریق تلفن همراه انجام می‌دهند (در آنجا بیشتر تلفن‌های همراه و مکان‌های مسکونی و تجاری به اینترنت پرسرعت دسترسی کامل دارند.)

- در شب سال نوی 2008، فرانسه شاهد 17 میلیون پرداخت الکترونیکی بود.

- تمایل مسافران خطوط هوایی برای خرید بلیت پرواز باعث شده است که صنعت خطوط هوایی در جهان مبلغ 2/1 میلیارد دلار از مخارج و هزینه‌های خود را صرفه‌جویی کند.

- 51 درصد از جوانان و نوجوانان سراسر جهان، موسیقی مورد علاقه خود را از طریق اینترنت دانلود می‌کنند که در بسیاری از موارد برای این کار از کارت‌های اعتباری استفاده می‌شود.

- 40 درصد آمریکایی‌ها از اینترنت برای خرید آنلاین استفاده می‌کنند.

- تاکنون 10 درصد از مردم جهان خرید آنلاین انجام داده‌اند.

- 20 درصد از کاربران چینی به صورت آنلاین خرید می‌کنند.

- استفاده از پول الکترونیک یکی از شروط صدور مجوز برای هتل‌ها در اتحادیه اروپایی است.

پول الکترونیک در ایران

طبق مصوبه سال 1383 مبنی بر وجود پول‌الکترونیکی، دولت بانک‌ها را طبق زمان‌بندی مورد نظر موظف کرده است تا نسبت به افزایش دستگاه‌های خودپرداز ATM و POS پایانه‌های فروش و دیگرخدمات مرتبط اقدام کنند که البته بسیاری از بانک‌ها به این کار اقدام نموده‌اند، اما بعید است در تمام مراجعات به دستگاه‌های عابر‌بانک و امثال آن بتوانید از آن استفاده کنید. پرداخت‌ها و انتقال وجوه که پیش از این بدون کارمزد انجام می‌گرفت، اکنون منوط به پرداخت کارمزد است که این خود پس‌رفتی در نیل به هدف آخر یعنی پول الکترونیک محسوب می‌شود.

استفاده نکردن از اینترنت از طریق تلفن همراه و دسترسی بسیار سخت و پرهزینه به اینترنت، سدی بلند در برابر استفاده از پول الکترونیک به شمار می‌رود. این نوع رفتارهای مدیریتی مانند این است که انباری از اسکناس‌های جدید را در اختیار دارید، اما هیچ وسیله‌ای برای حمل و نقل آن در نظر نگرفته‌اید.

این مشکل گریبانگیر شرکت‌ها، سازمان‌ها و حتی بانک‌های دولتی و خصوصی نیز می‌شود، زیرا امکانات مخابراتی و ارتباطی شرکت مخابرات در کلیه استان‌ها برای بانکی که طراحی شبکه را قرار است انجام دهد، باید تعریف شود و کاملا مشخص باشد. دلیل این امر آن است که بانک‌ها نمی‌توانند این اطلاعات را از قبل داشته باشند و باید از مشاورانی برای طراحی استفاده کنند که آشنایی کامل به امکانات روز شرکت مخابرات داشته باشند.

معایب پول الکترونیک

بدیهی است استفاده از هر فناوری در کنار مزایای خود معایبی را نیز به همراه دارد که بسیاری از آنها با رایج و همگانی شدن آن برطرف می‌شود. از جمله مشکلات پول الکترونیکی وابستگی شدید به فناوری روز و نیاز به پشتیبانی کامل و سریع است. داشتن آگاهی فنی به نوع مبادله در سطوح کاربری و مدیریت و نیز پیچیده بودن برخی رویه‌های فنی مشکل بسیاری از کاربران این سیستم است.

کارکردهای ضعیف برخی دستگاه‌های ارائه‌دهنده خدمات موجب عدم کارایی این سیستم‌ها خواهند بود.

در آخر باید گفت این‌ها همه موارد قابل توجهی است که نشان می‌دهد جهان در حال انقلابی جدید در زمینه تجارت و پول الکترونیک است و نیاز به داشتن زیرساختهای مناسب مانند دسترسی آسان و ارزان به اینترنت امن و پرسرعت، آگاهی عمومی درباره این نوع معاملات و سیر تحولات و آشنایی با قوانین، امکان استفاده از مزایای بانکداری موبایل و برخورداری از امکانات مختلف و ارزان روی تلفن همراه و بسیاری امکانات دیگر لازمه رشد و برقراری شرایط استفاده گسترده از پول الکترونیک به شمار می‌آید که این خود اولین گام برای دستیابی به تجارت الکترونیک سالم و حرکت به سوی دولت الکترونیک است.

سعید نوری‌آزاد