تشویق تخریب یا سازندگی‌

بسیاری اوقات برای ما پیش آمده که بعد از انجام عملی خوب و درست مورد توجه و تایید دیگران قرار گرفته‌ایم.
دوران کودکیتان را به خاطر آورید، زمانی که برای نخستین بار کیف مدرسه خود را مرتب و آماده کردید، یا زمانی که موفق به انجام کاری شخصی مثل شستن جورابتان شدید، پدر و مادر با تحسین خود، ما و عمل ما را مورد تایید قرار داده‌اند و این  عمل آنها در کنار خوشحالی و خرسندی که از موفقیت در انجام کار به ما دست داده خودانگیزه‌ای شده است برای تکرار آن رفتار.

احساس شادی و خوشحالی که از انجام خوب و درست یک رفتار یا عمل جدید به انسان دست می‌دهد، انگیزه‌ای قوی ایجاد می‌کند برای تکرار آن رفتار. احساس توانایی، موفقیت و اعتماد به نفس از درون، ما را تحریک به انجام رفتارهای گوناگون می‌کند که به این عوامل، عوامل درونی می‌گویند؛ یعنی عواملی که از درون ما را تشویق به انجام رفتار یا عملی می‌کند. زمانی که در پی انجام رفتاری، جایزه‌ای دریافت کرده‌ایم، لباسی یا عروسکی گرفته‌ایم، مورد تشویق عوامل بیرونی قرار گرفتیم. عوامل بیرونی،  عواملی هستند که خارج از وجود شخص قرار دارند و بر تکرار آن عمل تاثیر می‌گذارند.

نکته مهمی که در تشویق کردن همواره باید مدنظر قرار داد این است که هدف از تشویق، ایجاد انگیزه برای حرکت دوباره است. اگر ایجاد انگیزه از طریق عوامل بیرونی تشویق انجام شود، احتمال شرطی شدن رفتارها پدید می‌آید و هدفهای فرعی جای هدفهای اصلی را می‌گیرند و در برخی مواقع حتی بعد از مدتی تاثیر خود را از دست داده و تبدیل به امری یکنواخت و تکراری می‌شوند و رفتارها کیفیت تصنعی می‌یابند. تکیه بر  عوامل بیرونی تشویق مثل جایزه دادن، نمره بیست دادن، کارت آفرین و غیره ارزش درونی و سازنده کار کودک و دانش‌آموز را از بین می‌برد و او را از اهداف اصلی انجام عمل یا رفتار دور می‌کند و علاوه بر این تاثیرات منفی دیگری نیز در شخصیت کودک باقی می‌گذارد. مثلا زمانی که دانش‌آموزی را به عنوان شاگرد اول معرفی و مورد تشویق قرار دهیم، دانش‌آموز دچار احساس غرور وخودخواهی می‌شود، نوعی خودپسندی کاذب در او به وجود می‌آید و خود را فردی متمایز از دیگران می‌پندارد و از پیشرفت دیگران در هراس است تا مبادا از موقعیت خود تنزل کند و اگر زمانی دانش‌آموز دیگری از او پیشی بگیرد، دچار آشفتگی خاطر و افسردگی و شاید کینه و نفرت نسبت به همکلاس خود شود و اینجاست که با استفاده از این روش، دانش‌آموز را عملا از هدف اصلی که آموختن و دانش‌‌اندوزی است دور کرده‌ایم و لذت آگاهی و دانستن را از او سلب کردیم.

عوامل بیرونی تشویق در جای خود مفید و موثر است و فضایی متنوع و جذاب برای کودک به وجود می‌آورد ولی به حدی که ما را از اهداف اصلی دور نسازد. در استفاده از روشهای مشوق بیرونی باید با دقت و حساسیت زیاد عمل کرد تا از آثار سوء ، آن فرزندان خود را مصون نگه داریم.

 در اینجا توصیه‌هایی برای ترغیب داریم که امیدواریم کاربرد این روشها بتواند شما را در تشویق صحیح و ایجاد انگیزه‌های درونی و پایدار فرزندانتان یاری دهد:

1 -  از دادن هر گونه جایزه خودداری کنید و از عوامل بیرونی تشویق تنها برای ایجاد عادات و رفتارهای پسندیده استفاده کنید. مثلا اهدای کتاب، تماشای یک موزه، گردش در طبیعت و کوهنوردی به همراه اعضای خانواده، علاوه بر جنبه تشویقی، عادت به مطالعه، آشنایی با طبیعت و چگونگی رفتار در طبیعت را به کودکتان می‌آموزد.

2 - از انتخاب معیار و ملاکهای <بهترین> برای سنجش کودک خودداری کنید چرا که در این صورت آزادی و اختیار فرزندتان را از او سلب کرده و عملا جلوی خلاقیت و رفتارهای آگاهانه و اختیاری او را گرفته‌اید و با محدود کردن حوزه عمل کودک، در چارچوب و قالبی که شما به عنوان بهترین مشخص کرده‌‌اید او را دچار فشار روانی و استرس ناشی از خطا و اشتباه و نرسیدن به رفتار آرمانی مدنظر شما کرده‌اید.

3 -  از مقایسه کودک با دیگر همسالانش بشدت بپرهیزید و هر کودکی را تنها براساس استعدادها و توانایی‌ها و عملکرد خودش بسنجید. نقاط ضعف و قوت فرزندتان را شناسایی کنید و با تکیه بر توانایی‌ها و با آرامش و در طول زمان بر روی ضعفهای کودکتان کار کنید. بعد از مدتی خواهید دید با از بین رفتن ضعفها، احساس رضایت و توانمندی،  انگیزه‌ای دوباره به فرزندتان می‌بخشد.

4 - در نظر داشته باشید که رفتارهایی مثل درست کار کردن، خوب درس خواندن و غیره وظیفه است، کاری که بالاتر از حد وظیفه و در جهت منافع عمومی‌تر انجام شود، لایق تحسین است و این موضوعی است که به مرور می‌توانید به کودک خود بیاموزید.

5-  در ازای عمل خوب کودکتان به او مسوولیت جدید بسپارید؛ آب دادن و رسیدگی به گلدان‌های  خانه،  تنظیم دکوراسیون منزل، چیدن سفره غذا و بعضا تنظیم یک میهمانی یا گردش دسته‌جمعی را به عهده او بگذارید، کودکان از این که اعتماد والدین خود را به دست آورند احساس خرسندی می‌کنند و از فضای همکاری و صمیمی میان اعضای خانواده لذت می‌برند.
لیلا ربیعی‌