طبیعت را از نو ببینیم‌

در این خصوص مستند معروف «مردی از آران» (1934)‌ ساخته فلاهرتی را باید مورد توجه قرار داد.

آثار بسیاری را می‌توان سراغ گرفت که با موضوع طبیعت، به‌گونه‌ای مستند ساخته‌ شده‌اند و از شبکه‌‌های گوناگون تلویزیونی پخش می‌شوند. در این میان،‌ آنچه آنها را از یکدیگر متفاوت می‌کند، شیوه روایت‌شان است.

در مستند «دنیای حیوانات وحشی» سوژه از زبان راوی‌ای روایت می‌شود که برای بیان هر یک از نکات، خود را به جانور مورد نظر می‌رساند.

در این برنامه، ‌روایت در چارچوب توصیفی دقیق از واقعیت موضوع انجام می‌شود و برای این منظور، می‌کوشد از ارائه هرگونه دیدگاه‌های خارج از این حیطه ممانعت شود. همین ویژگی باعث می‌شود مخاطبان بسیاری چنین آثاری را همراهی کنند؛ همراهانی که تنها ویژگی مشترک‌شان، انسان بودن آنهاست،‌ نه اندیشه‌های ایدئولوژیک یا وابستگی به طبقه و گروه و جنسیتی خاص.

به سخنی دیگر، اگر هنگام طرح هر موضوع اجتماعی، اقتصادی یا سیاسی از همان آغاز، مخاطبان در دو صف مخالف و موافق باشند، این دوگانگی در رویارویی با تولیداتی که طبیعت را از منظری علمی مورد پردازش قرار می‌دهند، به چشم نمی‌آید و از همین روست که تقریبا همه افراد در جرگه دوستداران چنین آثاری قرار می‌گیرند.

موضوع، در این گونه تولیدات از جنبه‌های گوناگون حاوی جذابیت‌های بسیاری است. عمده‌ترین دلیل وجود این ویژگی را هم باید در زیبایی و شگفتی‌های تامل‌برانگیز و حیرت‌زای جهان طبیعی‌ای دانست که در آن زندگی می‌کنیم.

یکی از عوامل مهمی که تولیدات مستند را مانا و اثرگذارتر می‌کند، طرح موضوع‌ها و مسائل چالش‌برانگیز است. آثاری نظیر دنیای حیوانات وحشی، اگرچه در درون خود چنین تصویری را نمی‌نمایاند، اما به دلیل نشان دادن عظمت آفرینش، مخاطب را وامی‌دارد تا نسبت و موقعیت خویش را با طبیعت پیرامونش روشن کند.

روشن‌ترین خصلتی که به مستند، هویت و شخصیت تعریف شده و مشخصی می‌بخشد، رویکرد واقعگرایانه آن است. با این نگاه، به هر میزان که اثر از نظر موضوع، شیوه نگرش به آن و پرداخت محتوایی و هنری‌اش نظیر فیلمبرداری، تدوین و... واقعی‌تر باشد، مستندتر خواهد بود.

در بخشی از صحنه‌ها و سکانس‌ها مشاهده می‌کنیم راوی زیر دریا و رودخانه‌ها یا نقاط دیگر می‌رود و پس از دستیابی به سوژه موردنظر، صدا و توضیحات او را روی تصاویر می‌شنویم. در همین راستا به موازات راوی اصلی، شاهد حضور صدا و تصویر کسان دیگری هستیم که اطلاعاتی درباره موضوع می‌دهند.

این عامل، افزون بر پررنگ‌تر کردن جنبه‌های مستند اثر، ریتم مطلوبی به آن داده است. عامل دیگری که به مستندهای طبیعت سیمایی متفاوت می‌بخشد، تفاوت روایت از نظر مضمون و خلاقیت‌های هنری است؛ به عنوان مثال در برنامه‌ای، جغرافیایی خاص محور قرار می‌گیرد و موجوداتی که در آن محدوده زندگی می‌کنند مورد بررسی قرار می‌گیرند و در برنامه‌ای دیگر، محیطی با جانوران خاص‌اش.

این مجموعه مستند، از نظر موضوعی، ابعاد دیگری از مظاهر پیچیده طبیعت را به ما نشان می‌دهد. پرداخت خلاقه و نوآورانه‌ای دارد و از تصویربرداری، تنوع ‌بصری، تدوین و ضرب‌آهنگ خوبی برخوردار است.

خصایصی را که برشمردیم این زمینه را فراهم خواهد کرد که مخاطب پس از پایان هر گشت و گذاری که با راهنمایی این اثر انجام خواهد داد به احساسی خوشایند و پر طراوت و نگرش عمیق‌تر از جایگاه انسانی خویش در مقایسه با موجودات طبیعت پیرامونش دست یابد.

تماشای مستند‌های خارجی با موضوع طبیعت علاوه بر این ثمرات، برای مخاطب می‌تواند حاوی تجربیاتی دیگر هم باشد. با دیدن چنین تولیداتی، بیننده با شیوه پرداخت این‌گونه مضامین و فناوری‌های مربوط به تصویربرداری و مسائلی دیگر از این قبیل آشنا می‌شود و بدین طریق و با تعمیق سواد بصری‌اش در این حوزه هربار با توقع بیشتر به دیدن فیلم‌های مستند غنی و با ساختار هنری خلاقه‌تر روبه‌روی قاب تلویزیون خواهد نشست. تردیدی نیست تداوم چنین روندی باعث بالارفتن سطح رسانه دیداری کشورمان در تولید، تهیه و پخش مستند با موضوع‌های گوناگون خواهد شد.

محمدرضاکریمی‌