یک بار دیگر تصویر جنگ‌

«از آسمان» در دوره‌ای تهیه و پخش می‌شود که تقریبا غیر از شبکه یک سیما که با سازندگان جدیدی به ادامه پخش روایت فتح می‌پردازد، هیچ یک از شبکه‌های سیما به طور سریالی اشاره‌ای به وقایع و رخدادهای جنگ تحمیلی ندارند؛ البته منظور این نیست که شبکه‌های دیگر سیما موضوع جنگ تحمیلی را به دست فراموشی سپرده‌اند یا اعتنایی به آن ندارند بلکه شبکه‌های دیگر سیما هرازگاهی در این زمینه دست به تولیداتی می‌زنند، مثل شبکه 4 سیما که اکنون مستند ایران را با همین مضمون به نمایش گذاشته است.

از آسمان درست است که جذابیت‌های «روایت فتح»‌های شهید آوینی را ندارد، اما تلاش سازندگان بی‌مدعایش بر آن است تا ستم‌هایی را که استکبار در دوران 8 سال دفاع مقدس براین ملت مظلوم روا داشته، بیان کند و مخاطبان را به یاد آن روزهای پر اضطراب و تشویش بیندازد.

مستندهایی با مضامین جنگ تحمیلی، نماد و تعهد سازندگان آن را در گستره جامعه نشان می‌دهد. سازندگان چنین مستندهایی علاوه بر بیان واقعیت‌های جبهه‌های جنگ به درون این رویدادها و آدم‌های آن نفوذ می‌کند و با نقبی روشنگرانه، ابعاد معنوی و حماسی آن را جلوه‌گر می‌سازد.

آن نبرد فراتر از یک درگیری محلی یا منطقه‌ای، واجد مفاهیم معنوی بسیار در جبهه رزم آوران بود. جنگی بود که اگر چه به دوران و زمانی ویژه تعلق داشت، اما حکایتگر مصادیق امروزینی از تقابل تاریخی حق در برابر باطل و پیروزی شکوهمند، اما مظلومانه خون در برابر شمشیر بود.

مستندهایی از قبیل «از آسمان»، به هنر به مثابه یک ضرورت انکارناپذیر برای ثبت و بازنمایی حقایق زمانه خویش می‌نگرند. این برنامه‌ها فیلم را نه به عنوان ابزاری برای سودجویی، شهرت یا تفنن، بلکه در مقام آینه‌ای بی‌زنگار به کار می‌برند که به وطن و حقیقت رویدادها و پدیده‌ها راه می‌جوید و به بیان مفاهیم در گستره‌ای زمانمند و نه موقت و مقطعی می‌پردازد.

از این روست که نباید مستند جنگی را تنها در گونه مستندهای دفاع مقدس کلیشه‌ای محدود کرد، برای همین است که این نوع مستندها نگاه وسیع و عمیقی به مساله 8 سال دفاع مقدس دارند.

از این منظر باید دانست که قدرشناسی از برترین‌های مستندهای جنگی باید صورت پذیرد.

فیلم‌های جنگی و مستندهای دفاع مقدس به عنوان یکی از فرهنگی‌ترین و پیشروترین قالب‌های فیلمسازی، در کنار داشتن مخاطبانی فراوان میان اقشار مختلف، فرهیخته‌ترین طیف بینندگان را نیز به خود اختصاص داده است؛ مستندهایی که به دلیل ماهیت خود با ظرایف و ظرفیت‌های گوناگون عجین شده‌اند و به واسطه تعدد گونه‌های مختلف (تصویربرداری از وضعیت جنگ، خانواده شهدا، پرداختن به خصوصیات شهدا، پرداختن به نوع حمله‌ها و درگیری‌ها با دشمن و...) قابلیت بیشتری برای بررسی و توجهی مضاعف می‌طلبد.

به هر حال در زمینه مستندهای جنگی باید فیلم‌ها ساخت و برنامه‌هایی تهیه کرد تا تاریخ دوران جنگ تحمیلی بخوبی ضبط و ربط شود و نسل آینده با تماشای چنین مستندهایی به جواب پرسش‌هایی در این زمینه دست یابد.

اما بدیهی است که برای طی این مسیر، شناخت چالش‌های پیش‌رو، نقد حرفه‌ای تولیدات و سازوکارهای مدیریت فرهنگی در این عرصه ضروری است. از این نظر، مجموعه از‌‌ آسمان اگر دارای ریتم تندتر و موسیقی جذاب‌تری بود، صددرصد تاثیرگذارتر و مطلوب‌تر عمل می‌کرد و دارای مخاطبان بیشتری می‌شد.

مستند از آسمان با این که کوتاه و مختصر است، اما پرداختن به واقعیت‌ها در همین اندازه کم قابل دفاع است؛ چرا که در این بازار کم رونق تولیدات جنگی، می‌تواند جایی در دل‌ها داشته باشد.

در ایران، مستند جنگی را می‌توان بهار سینمای مستند دانست، سرآغاز حرکت‌هایی سازنده و ثمربخش. برنامه‌هایی از قبیل روایت فتح و از آسمان و مستند ایران، مایه سرافرازی و بالندگی روز افزون فیلم‌های مستند هستند. این نوع مستندها موجب همگرایی حرکت‌ها و ظرفیت‌های فراوان موجود در جهان اسلام برای نیل به افق‌هایی نو در تمامی حوزه‌ها خواهد شد. در آخر لازم است تلویزیون به عنوان رسانه ملی حمایت‌هایش را از ساخت چنین مستندهایی دریغ نکند و برای هر چه پربار و پرشکوه‌ر شدن تولیدات مستندهای جنگی تلاش کند.

از آسمان اگر از سطحی‌نگری دوری کند و به عمق ماجراهای جنگ بپردازد، موفق‌تر از گذشته عمل خواهد کرد و در جذب مخاطبان بیشتری کوشیده است.

علیرضا آقابالایی‌