لذتی به نام انیمیشن‌

برای این‌که تلاش کنم تا به ورطه جزیی‌نگری (توام با گم کردن کلیات)‌ درنیفتم، در آغاز سعی می‌کنم یک تقسیم‌بندی از زاویه مورد نظرم ارائه کنم و این‌که درباره چه نوعی از این مقوله خواهم نوشت. انیمیشن هنر است. انیمیشن صنعت است. انیمیشن نوعی از صنعت لذت‌بخشی (سرگرمی)‌ است. انیمیشن واقعی یعنی فیلم کوتاه. انیمیشن بخشی از سینماست (نیست)‌.

انیمیشن نوعی فناوری و یک مقوله علمی است. انیمیشن شعر است در قالب تصاویر و... همگی کمابیش با این‌گونه تفاسیر و تعاریف روبه‌رو بوده‌ایم، ولی انیمیشن واقعا چیست؟ از آنجا که نمی‌خواهم در این مختصر به مباحث فلسفی و زیبایی‌شناسی وارد شوم می‌کوشم از زاویه دیگری به موضوع بنگرم. انیمیشن به چه کار می‌آید؟

«... طبیعتا اولین پاسخ این است: ساخت فیلم‌های کارتونی برای بچه‌ها. بله، این یکی از مهم‌ترین کاربرد‌های انیمیشن است و شاید همین کاربرد انیمیشن است که موجب شده تا امروزه به آن به عنوان یکی از پیشروترین صنایع بشری و صنعتی مولتی میلیارد دلاری نگاه شود. در اینجا می‌خواهم توجه را به مقوله فیلم‌های انیمیشن معطوف و محدود کنم و از کارکردها و کاربردهای دیگر این مقوله بگذرم. فیلم‌های انیمیشن در چند قالب اصلی ساخته و ارائه می‌شوند: فیلم کوتاه، فیلم بلند سینمایی یا تلویزیونی، سریال‌های تلویزیونی، آگهی‌های تبلیغاتی و چند شاخه دیگر که از آنها می‌گذریم. هر کدام از این انواع، کاربرد و عملکرد خاص خود را دارند و به همین شکل از شرایط تولید و ساخت خاص خود برخوردارند که حتی گاهی می‌تواند متضاد با نوع دیگر باشد؛ بنابراین تمرکز ما در این نوشته بر فصل مشترک فیلم‌‌های انیمیشن و انتظاری است که از یک فیلم انیمیشن می‌رود.

بدون هیچ‌گونه تعارف، بیشتر تماشاگران در وهله اول صرفا برای سرگرمی (یا در واقع لذت بردن)‌ به تماشای فیلم‌ها و بخصوص فیلم انیمیشن می‌نشینند، بنابراین اولین هدف و عملکرد یک فیلم انیمیشن باید لذت بخشیدن به تماشاگران باشد و اهداف دیگر خود را در این بستر دنبال کند و بدل شدن انیمیشن به یکی از محبوب‌ترین فرم‌‌های هنری تاریخ با تکیه بر همین دیدگاه بوده است و این در مورد تمامی آثار موفق انیمیشن از فیلم‌کوتاه هنرمندانه راهب و ماهی ساخته مایکل دادوک دویت گرفته تا شرک 3 محصول شرکت دریم ورکز صدق می‌کند. در انیمیشن هنر، فناوری و صنعت درهم می‌آمیزند تا یکی از پیشرفته‌ترین و پیچیده‌ترین مقولات کل تاریخ تمدن بشر را به وجود آورند. شاید اگر زمانی قرار باشد هنر بشر را به مردمانی از دنیای دیگر معرفی کنیم، یک فیلم انیمیشن بهترین نماینده برای نیل به این مقصود باشد، ‌چرا که انیمیشن تمامی هنرها و پیشرفته‌ترین فناوری‌ها را در حد غایت خود به کار می‌گیرد و از حرکت و رنگ و نور و صدا استفاده می‌کند تا به مقصود خود دست یابد. با توجه به این گستردگی، صرف هزینه‌‌های کلان در این عرصه عجیب به‌نظر نمی‌رسد و بدیهی است که این سرمایه‌گذاری‌ها با توجه به محبوبیت فراگیر این هنر  که آن را به حق می‌توان هنر قرن حاضر نامید  بازده کلانی نیز دارند.

این گونه است که فیلم‌‌های انیمیشن به پرفروش‌ترین آثار صنعت سینما بدل شده‌اند و سمت و سوی صنعت سینما بر خلق آثاری هر چه جذاب‌تر و بدیع‌تر و در نتیجه لذت‌بخش‌تر (و سودآورتر)‌ قرار گرفته است و شرکت‌های بزرگ و پیشرو مثل پیکسار و دیزنی ده‌ها میلیون دلار بودجه و سالها را صرف آثار خود می‌کنند. (در حال حاضر هر فیلم انیمیشن رایانه‌ای شرکت پیکسار حدود 4 سال زمان و 100 میلیون دلار هزینه صرفه می‌کند.) پس از انقلابی که در عرصه ورود رایانه‌ها به تولید انیمیشن‌ در نیمه دهه 90 میلادی روی داد و موجب جهش ناگهانی کیفیت و کمیت در این عرصه شد، بسیاری از کشورهایی که تا آن زمان پتانسیل تولید انیمیشن را داشتند، ولی به دلایلی از قبیل نداشتن امکانات گران‌قیمت نمی‌توانستند به این رقابت وارد شوند، سرانجام قادر به تولید آثار انیمیشن شدند و در کشور ما نیز تحولات مثبتی در این راستا اتفاق افتاد و انیمیشن از روند تولید صرفا گلخانه‌ای و محدود خارج شد و شکلی صنعتی‌تر و حرفه‌ای به خود گرفت که نباید نقش شرکت‌های خصوصی را که اوایل دهه 70 شمسی مسوولانه به تلاشی برای تولید مجموعه‌‌‌های تلویزیونی با کمک رایانه پرداختند، در این میان از نظر دور داشت،‌ چرا که بسیاری از افراد معتبر در صنعت کوچک تولید انیمیشن در ایران (در حال حاضر)‌ اولین تجربیات خود را در همین وادی انجام دادند.

البته میزان هزینه و توان اجرایی در انیمیشن کشور ما در مقایسه با آمار جهانی بسیار ناچیز است و هنوز راه زیادی برای رسیدن به استانداردهای بین‌المللی در پیش داریم که توجه جدی‌تر ارگان‌های ذی‌ربط به مقوله انیمیشن و بخصوص تلویزیون را می‌طلبد.

در حال حاضر انیمیشن ایران در رقابتی سنگین و نابرابر با انیمیشن امریکایی، اروپایی و ژاپنی (و بزودی چینی)‌ قرار گرفته است و برای حفظ حیاتی مفید و آبرومندانه نیازمند توجه، دقت و عدم اشتباه مسوولان است.