نفت و پالایش آن‌

درباره روش‌های تقطیر نفت توصیف‌های دقیقی در نوشته‌های دانشمندان اسلامی دیده می‌شود که از آن جمله می‌توان به کتاب سرالاسرار زکریای رازی اشاره کرد. از این کتاب درمی‌یابیم که نفت را با خاک رس سفید یا نشادر به صورت نوعی حریره غلیظ مخلوط می‌کردند و سپس به تقطیر آن می‌پرداختند. زکریای رازی حاصل این تقطیر سبک را که «نفت سفید» نامیده می‌شود برای نرم کردن بعضی مواد سخت مانند صمغ‌ها یا برخی مواد معدنی به کار می‌گرفت. علاوه بر این، رازی در عملیات شیمیایی و پزشکی خود از روغن چراغ (نفاظه) برای حرارت دادن ملایم مواد شیمیایی استفاده می‌کرد. سوخت لازم برای چنین مواردی را معمولا از روغن‌های گیاهی یا نفت تامین می‌کردند.

در آن زمان علاوه بر بهره‌برداری‌های وسیع جنگی و نظامی، نفت را به عنوان دارو یا سوخت به کار می‌بردند.
مارکوپولو درباره نفت باکو می‌نویسد: «این نفت را برای خوراک نمی‌توان به کار برد، ولی برای سوزاندن خوب است و همچنین برای مرهم‌گذاری بر پوست شترهای مبتلا به خارش نیز از آن استفاده می‌کنند. از اطراف و اکناف مردم برای دیدن و بردن نفت به اینجا می‌آیند، چون در هیچ‌یک از ولایت‌های این منطقه نفت وجود ندارد.»

خواص نفت سبک تقطیر شده مورد توجه قرار گرفته بود. از آنجا که این نفت سبک قدرت جذب آتش را داشت و به طور ناگهانی، بدون آتش و فقط در اثر یک حرکت شدید مشتعل می‌شد، توصیه‌ها و دستورالعمل‌های دقیقی برای تقطیر، انبار کردن و استفاده از آن تدوین کرده بودند.

گذشته از نفت خام و فرآورده‌های تقطیری آن، آسفالت نیز فراوان بود. بخصوص در عراق قیر یا قَر و زِفت (یا آسفالت) به فراوانی تولید و صادر می‌شد. البته نباید ناگفته گذاشت که تمدن‌های باستانی این مناطق از دیرباز با چنین فرآورده‌هایی آشنایی داشتند و آنها را در موارد مختلف به کار می‌بردند، ولی در زمان توسعه اسلام، تولید و کاربرد مواد نفتی نیز گسترش یافت. موادی چون قیر و زفت در کارهای ساختمانی، بویژه در حمام‌ها و کشتی سازی، به کار گرفته می‌شد و در بسیاری از سلاح‌های آتش‌زا نیز به عنوان یکی از اجزای عمده ترکیب‌های مشتعل شونده مورد استفاده قرار می‌گرفت. از طرف دیگر، قیر را برای به دست آوردن مواد سبک‌تر هم تقطیر می‌کردند. حتی استخراج نفت از ماسه‌های نفتی نیز فرآیندی شناخته شده بود.