حفاظت از قلب سبز زمین

فضای سبز یکی از مهم ترین سیستم های حیات بخش انسان به شمار می رود و از دیر باز تاکنون تکیه گاه استواری برای تداوم و ارتقای سطح کیفی زیست او بوده است و هنوز هم خدمات بی دریغ خود را به بشریت عرضه می کند.بررسی ها نشان می دهد در هیچ برهه ای از تاریخ ، گسترش فضای سبز تا این حد برای انسان ضروری و حیاتی نبوده و از طرف دیگر، هیچ گاه موجودیت آن در سطحی اینچنین گسترده مورد تهدید واقع نشده است.

با پذیرفتن این نکته که فضای سبز ریه های تنفسی شهر به شمار می رود و فقدان آن به معنی نبود سلامت جسمی و روانی در شهرهاست اهمیت فضای سبز و بخصوص درختان و درختکاری ملموس تر می شود.

درختکاری

هر ساله با نزدیک شدن فصل بهار، در 15اسفند روزی به نام روز درختکاری گرامی داشته می شود؛ روزی که بیشتر مردم و نیز مسوولان کشور با کاشت نهالی می کوشند به نوبه خود ضمن توجه کردن به درخت و درختکاری خودشان هم سهمی در گسترش فضای سبز داشته باشند و سنت حسنه ای را که ریشه ای دیرینه در تاریخ ایران دارد، بر پا دارند.

نقش برجسته زیست محیطی درختان

درختان ، گرما را با تعریق جذب و سایه ای ایجاد می کنند که تابش و بازتابش خورشیدی را کاهش می دهد. می توانند در سرعت باد تغییر به وجود آورند و نشست مه و برف را افزایش دهند. درختان را دستگاه های تهویه طبیعی می نامند. بررسی ها نشان می دهد پوشش گیاهی در یک روز آفتابی تابستانی تقریبا 17هزار لیتر معادل 4هزار گالن آب را تعریق می کند.

تحقیقات یک موسس گیاه شناسی بین المللی نشان داده است تابش خورشیدی زیر درختان فقط یک پنجم مناطق شهری است و مهم ترین تاثیر درختان روی میکرو کلیما، کنترل آنها روی تابش خورشیدی در هر دو فصل زمستان و تابستان است.

از سوی دیگر، درختان با در سایه قرار دادن پیاده روها و ساختمان ها و با کاهش پرتوهای مستقیم خورشید، بازتابش و تابش مجدد حرارتی را به حداقل می رسانند.

سایه درختان می تواند دمای فضاهای بسته را در خانه هایی که عایق بندی شان ضعیف است ، در تابستان به اندازه 11درجه سانتی گراد کاهش دهد.

بررسی ها نشان می دهد در مناطق حاره ، درختان همیشه سبز، در تمام سال در مقابل آفتاب حفاظ ایجاد می کنند.

در مناطق معتدل ، درختان برگ ریز در تابستان سایه به وجود می آورند و در زمستان می گذارند که خورشید زمین را گرم کند، هرچند ممکن است شدت آفتاب را بسیار پایین بیاورند. شدت نور زیر درختان در حال خواب 20تا 74درصد کاهش می یابد؛ همچنین درختان برگ ریز جز در صورتی که در مناطق معتدل در جای مناسب قرار گرفته باشند، بیش از آن که هزینه های سرمایش تابستانی خانه های خورشیدی و متعارف را کاهش دهند، با جلوگیری از تابش کافی خورشید باعث افزایش هزینه های گرمایش زمستانی می شوند.

گیاهان با ایجاد مانع ، هدایت ، منحرف کردن و تصفیه جریان هوا در باد، دگرگونی به وجود می آورند. حرکت هوا روی دمای واقعی و حسی تاثیر می گذارد، مثلا با عامل سرمای 30کیلومتر در ساعت چنان سرمایی ایجاد میکند که دما زیر صفر می رسد.

گیاهان بادشکن و کمربند محافظ با کاهش باد در هر دو سمت رو به باد، باد پناه ، گیاهان کوچک تر، حیوانات و... می شوند.

بوته های نزدیک ساختمان ها باکاهش افت تابش و ایجاد منطقه عایقی از هوای نسبتا ساکن ، آنها را از سرما حفظ می کنند.

تصفیه هوا

در بسیاری از مناطق شهری ، غلظت آلاینده های هوا چنان زیاد است که گیاهان نمی توانند بخوبی رشد کنند چه رسد به این که آلودگی را تا سطوح قابل پذیرش کاهش دهند. جریان های هوا و منابع متعدد آلاینده ، آلودگی هوا را به نگرانی منطقه ای تبدیل می کنند که بررسی ها نشان داده است اگر آلاینده های هوا در سطوح پایینی با شهر، گیاهان سالم تر، فعال تر و در کاهش بیشتر آلاینده های هوا موثرتر خواهند بود.

تحقیقات نشان داده است در طول روز، گیاهان عمل تعریق را بسرعت انجام می دهند. از این رو غلظت آلاینده ازن بسیار سریع تر از شب که تعریق کند است ، کاهش می یابد. آلوده کننده های گازی در بافت فعال گیاهی و برگ ها جذب می شوند و روی سطوح گیاه می نشیند.

تخمین زده شده است که برای تعدیل 452هزار تن اکسید گوگرد (SO2) که سالانه در شهر سنت لوئیس رها می شود، به 50میلیون اصله درخت با تنه هایی به قطر 300میلی متر نیاز است که این تعداد درخت تقریبا 5درصد عرصه شهری را می پوشاند.

همچنین هر چند گیاهان دی اکسیدکربن را در هوا جذب و اکسیژن را آزاد می کنند، ولی روی سطوح دی اکسیدکربن و اکسیژن شهر اثر اندکی دارند.

از سوی دیگر، تحقیقات نشان داده است فتوسنتز در اقیانوس 70تا 90درصد از کل اکسیژن جهان را تامین می کند.

بادها و جریان های همرفتی به حفظ این گازها در سطوح تقریبا یکنواخت کمک می کنند، اما برای حفظ و معادله حیاتی اکسیژن و دی اکسیدکربن ، محافظت از اقیانوس ها در مقابل آلودگی واقعا اساسی است ؛ هرچند منبع اکسیژن جهان بسیار عظیم است ، اما کاهش اندک در مقدار اکسیژن می تواند باعث افزایش درصدی قابل توجه در دی اکسیدکربن شود.

دی اکسیدکربن و دیگر گازها در جو اثر گلخانه ای دارند و تمایل به افزایش دمای زمین را شدت می بخشند. به این ترتیب ، اگر زمین گرم باشد رطوبت بیشتری از اقیانوس ها تبخیر می شود و ابرهایی را به وجود می آورند که میزان تابش خورشید را کاهش می دهند. این به آن معنا نیست که گیاهان در حفظ محیط زیست ما اثر کمی دارند، بلکه هشداری برای مقابله با واکنش بیش از حد است.

پوشش گیاهی ، آلودگی هوا را به دلیل توانایی اش در کاهش ذرات باد آورده بسیار کاهش می دهد.

کاهش سر و صدا

پوشش گیاهی اگر دارای ارتفاع کافی ، عرض و تراکم مناسب باشد، می تواند صدای ناشی از ترافیک بزرگراه ها را کاهش دهد. استفاده از پوشش گیاهی علاوه بر کاهش صدا، اثرات روانی مطلوبی نیز دربردارد و باوجود این برای ایجاد یک پوشش گیاهی مناسب به فضای زیادی نیاز است.

همچنین ایجاد پوشش گیاهی در محلی نزدیک به منبع صدا موثرتر از کاشت آن در جایی دور از این منبع است ، هر چند گیاهان همیشه سبز از لحاظ کارآیی در این مورد در کل سال بهتر هستند، اما بررسی ها نشان داده است بیشتر گونه ها در کاهش شدت سر و صدا تفاوت چندانی ندارند.

کنترل فرسایش

خاک بدون پوشش گیاهی اگر در معرض باران ، آب جاری و باد قرار گیرد، ممکن است فرسایش یابد. آب مهم ترین عامل فرسایش سطحی خاک است.

گیاهان جلوی باران قرار می گیرند و به این ترتیب ضربه آن را ملایم می کنند، در غیراین صورت باران می تواند ذرات خاک را سست کند و آنها را به صورت ذرات در حال تعلیقی درآورد که با آب حمل می شود.گیاهی که روی خاک گسترده است ، باز هم اثر باران را کاهش می دهد.

پوشش محافظه سرعت نفوذ آب را افزایش می دهد و حرکت آن را روی سطح زمین کند می کند؛ به طوری که آب تمایل دارد نزدیک جایی که سقوط می کند، چه به شکل باران ، چه به شکل آبیاری بارانی فرو برود.

ریشه های الیافی ، خاک را نگه می دارند و فرسایش را باز هم با کاهش بیشتری مواجهه می کنند. هرچه سرعت باد یا آب بیشتر باشد، می تواند ذرات بزرگ تری را حمل کند. با پوشش گیاهی که جریان هوا را کند می کند می توان فرسایش ناشی از باد را به حداقل رساند.

گیاهان با کاهش حرکت آب و با انباشت برف در خاک ، آب را نیز حفظ می کنند که این پدیده در مناطق دارای برف زمستانی به هنگامی که نزولات جوی اندک اندک باشد، اهمیت دارد.

ارزش های زیست محیطی گیاهان و درختان آن چنان تمام جنبه های زندگی بشر را تحت تاثیر قرار داده است که زندگی بر کره زمین تنها با وجود این بخش از حیات امکان دارد. بیایید هر کدام از ما با کاشتن یک نهال کوچک و حفاظت از آن به تپش قلب سبز زمین توان دوباره ای عطا کنیم.

آلودگی هوا و مسمومیت درختان

گیاهان و درختان ، قربانیان ناخواسته آلودگی هوا هستند و بر اثر آلودگی هوا مسموم می شوند. بر این اساس ، در شهری مانند تهران اگرچه گیاهان از عوامل مهم در کاهش آلودگی هوا هستند، اما افزایش مقدار غلظت آلاینده ها در 10سال گذشته منجر شده گیاهان آسیب ببینند.

براساس تحقیقات کارشناسان محیط زیست ، آلاینده ازن موجود در هوا می تواند به میزان گل دهی ، میوه و حساسیت به بیماری درختان و گیاهان تاثیر داشته باشد.

این تحقیقات نشان می دهد، آلاینده های موجود در هوا باعث می شود روزنه های برگ گیاه از خود حالت دفاعی داشته باشند و در مقابل آلاینده ها بسته شوند. نوع و درجه واکنش برگ گیاه به ازن بستگی به نوع ، درجه ، شدت و مدت زمان تماس با ازن دارد، به طوری که تماس این لایه ، معمولا در رطوبت بالا اثر زیادتری نسبت به رطوبت کم دارد، زیرا در رطوبت بالا روزنه ها بیشتر باز هستند و تبادل گازها به آسانی صورت می گیرد.

همچنین براثر آلودگی هوا، سبزینه گیاه از میان می رود و باعث می شود برگ گیاه که مواد مورد نیاز را برای درختان و گیاهان فراهم می کند، زرد شود. به این ترتیب مواد غذایی مورد نیاز به درختان نمی رسد و نشانه های مسمومیت درختان و گیاهان را می توان به صورت پلاسیدگی یا مرگ سلول های گیاه مشاهده کرد. به این ترتیب ، آلاینده ازن می تواند باعث کاهش فتوسنتز، کاهش سطح برگ ، کاهش امکان بهره وری از آب و کاهش گل و میوه در گیاهان و درختان شود.

حمیده سادات هاشمی