اربعین و عبادت

در نخستین اربعین شهادت ، جابربن عبدالله انصاری همراه عطیه عوفی به توفیق زیارت امام حسین ع نائل آمده اند، بعضی مورخان معتقدند در همان اربعین ، کاروان اسرای اهل بیت ع در بازگشت از شام و سر راه مدینه از کربلا گذشتند و با جابر دیدار کردند و برخی از جمله محدث قمی دلایلی برنفی آن ذکر کردند و معتقدند دیدار اهل بیت ع از کربلا در اربعین اول نبوده است. (1)

در هر صورت تکریم اربعین که در آن تاریخ پای درس حسین ع می نشستند و احیای خاطره غمبار عاشورا، روز خون و ایثار رمز تداوم شعور عاشورایی در همه زمان هاست .

زیارت یکی از راه های احیای آن است و همین بس که بدانیم امام حسن عسگری ع در حدیثی علامت مو\من را 5چیز شمرده اند (2):

1- نماز 2- زیارت اربعین 3- انگشتر کردن در دست راست 4- پیشانی بر خاک نهادن 5- بسم الله را در نماز آشکارا گفتن.

یکی دیگر از راه های تکریم و احیای عاشورا و عاشورائیان افزایش معرفت و محبت به حق و اولیای الهی است و از راه های افزایش محبت و معرفت عبادت خالصانه ، بخصوص عبادت در شب و شب زنده داری است ؛ اما عبادت و شب زنده داری نزد انبیای الهی و اهل بیت رسول خاتم ص چه جایگاهی داشته است؟

در این نوشتار به پاسخ این پرسش می پردازیم.

هیاهو و کثرت وقایع درباره انسان در روز و اشتغالاتی که شاید گریزی از آنها نباشد پرده بر نیازهای حقیقی و معنوی انسان می افکند، اما شب وقتی غوغای جهان مادی فرو رفته است و تمام درهای دنیوی روی آدمی بسته می شود بهترین بستر برای نجواهای عاشقانه گسترده می شود.

شب ، مرکوب راهوار سالکان طریقت و عاشقان حقیقت است . شب ، زمانی است که نرگس فت&~#@&ان چشمان ابا صالح المهدی (عج ) نگران است . آری عاشقان دل از کف ربوده به عشق همنوا شدن با بیکران مهر و عطوفت ، دیده از خواب بر می گیرند و نوای عشق را زمزمه می کنند. آری خوشا به حال بیداران شب که چون اویی مشعله دارشان است.

آتش از خرمن بگیرد پیش وپس

شب روان را خرمن آن ماه بس

یازدهمین پیشوای شیعیان امام حسن عسگری ع فرموده اند :سیر الی الله و وصول به خدای سبحان سفری است که مرکوب راهوار آن شب زنده داری است . برای کسی که مشتاق لقای حق است ، بهترین وسیله شب زنده داری است . (3)

حکمت نماز شب از نظر رسول بزرگوار اسلام ص

از رسول خداص خطبه ای به این مضمون رسیده است که فرموده اند:

«ای مردم ، هیچ بنده ای نیست جز آن که ریسمانی چند بر [اعضای]  او گره خورده ، پس چون ثلثی از شب گذشت ، فرشته ای نزد وی می آید و می گوید : برخیز خدا را یاد کن که صبح نزدیک شده است . اگر حرکت کرده برخیزد و خدا را یاد کند یک گره از گره های او باز می شود و اگر به پا خیزد و وضو بگیرد و به نماز بایستد همه گره های او گشوده می شود تا این که با چشمی شاد و روشن وارد صبح شود.» (4)

عبادت شبانه در ادیان گذشته

عبادت و راز و نیاز شبانه ، ناله شبانه و.... در ادیان پیشین و سیره صالحان گذشته بوده است . گویی تا بوده رسم بر این بوده که شب میعادگاه عاشقان باشد، گویا خصلت عشق است که در شب خواب از دیده فراق زده مبتلایانش بگیرد. «شب ز سودای سر توام خواب کجاست.»

و ترجیح محبوب این است که رخ در نهان بگشاید که دیده اغیار در خواب است و دیده عشاق در خون تا جایی که خداوند عشق به خود را عبادت شبانه بیان می فرماید:

ای فرزند عمران ، دروغ می گوید آن کس که گمان می کند مرا دوست می دارد و همین که شب می رسد از من روی می گرداند و می خوابد، مگر نه این است که هر محبی خلوت با محبوب خویش را می خواهد؟ هان ای فرزند عمران بدان که من بر احبای خود مطلع هستم ...

از روی مشاهده با من خطاب می کنند واز روی حضور با من سخن می گویند، ای فرزند عمران ! در تاریکی شب از قلب خویش برای من خشوع را نثار کن و از بدن خویش خضوع را و از چشمانت اشک را که تو مرا نزدیک خواهی یافت . (5)

همچنین خداوند به حضرت داوود می فرماید:

«ای داوود بر تو باد به استغفار در تاریکی شب تا هنگام سحرها، ای داوود چون تاریکی شب تو را فرا گرفت نگاهی به بالا آمدن ستارگان در آسمان بینداز و تسبیح گوی من باش و فراوان به یاد من باش تا من به یاد تو باشم . ای داوود، همانا مردان با تقوا شب هایشان را نخوابند مگر آن که نمازشان را برای من بگذارند آن گاه که مردم در خوابند و روزهایشان به پایان نرسانند، مگر با یاد من . ای داوود، همانا عارفان ، سرمه بیداری شب به چشم هایشان کشیده و شب را در قیام اند و رضای مرا از این رهگذر طالب اند، .ای داوود، هرکس که به شب نماز گزارد آن گاه که مردم در خواب اند و فقط به خاطر من باشد پس من به فرشتگانم دستور می دهم تا برای او استغفار کنند و بهشت من مشتاق او شود، پس هر تر و خشکی برای او دعا می کند. (6)

رسول بزرگوار اسلام نیز عبادت در شب را از دلایل ترفیع مقام حضرت ابراهیم ع ذکر می فرمایند:خداوند متعال ابراهیم را به عنوان خلیل انتخاب نکرده مگر به دلیل این خصلت که او فراوان اطعام می کرده و در شب آن گاه که همگان به خواب می رفتند به نماز شب برمی خاست . (7)

و اما حکایتی نیز در مورد نماز شب حضرت مریم س در مفاتیح الجنان نقل شده است:

حضرت عیسی مسیح ع کنار قبر مادر خود، حضرت مریم س را صدا زد و او پاسخ داد. عیسی ع پرسید: مادرم ، اگر به دنیا بازگردی مداومت خواهی داشت؟

حضرت مریم پاسخ دادند: دوست می دارم روزهای گرم تابستان روزه دار باشم و در دل

شب های سرد زمستان به نماز شب برخیزم . (8)

آری ؛ نماز شب ، سنت همه صالحان و نیکان بوده است و بنا به فرمایش صادق ترین خلق خدا، علت خلیل بودن حضرت ابراهیم ع نماز و نیایش شب بوده و این نکته را باید به گوش جان سپرد که :

جز به شب جلوه نباشد ماه را

جز به درد دل مجو دلخواه را

حالات سردار عاشقان امیر عارفان حضرت علی ع در دل شب

هزاربن حمزه ضیایی در شام نزد معاویه رفت . معاویه از او خواست از حالات امام بگوید. گفت : (9)

علی ع را در حالی دیدم که شب ، پرده های خود را افکنده و او در محراب ایستاده بود. محاسن را به دست گرفته ،چون مار گزیده به خود می پیچید و محزون می گریست و می گفت:

ای دنیا، ای دنیای حرام ، از من دور شو. آیا برای من خودنمایی می کنی؟ یا شیفته من شده ای تا روزی در دل من جای گیری ؟ هرگز مباد! غیر مرا بفریب که مرا در تو هیچ نیازی نیست.  تو را سه طلاقه کرده ام تا بازگشتی نباشد. دوران زندگی تو کوتاه ، ارزش تو اندک و آرزوی تو پست است. آه از توشه اندک و درازی راه و دوری منزل و عظمت روز قیامت. (10)

مناجات و ناله های شبانه امام سجادع در کنار خانه کعبه

اصعمی می گوید شبی گرد خانه کعبه طواف می کردم . ناگهان جوانی را دیدم زیبا صورت و خوش اندام که از پرده خانه کعبه گرفته وچنین می گوید:

دیدگان خلق به خواب رفته و ستارگان آسمان آشکار گردیده اند (می درخشند) و تو ای (سلطان مقتدر) زنده و استواری ، بار خدایا، پادشاهان در خانه های خود را بسته اند و بر آنها پاسبان و محافظان گماشته اند، ولی در خانه تو بر سوال کنندگان باز است (و من اکنون در چنین زمانی ) به سوی تو آمده ام تا با نظر رحمتت به من بنگری ای رحیم ترین رحم کنندگان.

پس حضرت با ناله های جان سوز دعاهای زیر را زمزمه کردند:

ای آن کس که در دل شب تاریک دعای مضطر(گرفتار) را اجابت می کنی و برطرف کننده مشکلات و دردها هستی.

میهمانانت (زائران حرم ) در گرد خانه ات همه به خواب رفته اند و تو تنها بیداری و استوار.

بار خدایا تو را می خوانم که به حق ، تو امر به دعا کرده ای پس (معبودا ) تورا به حرمت خانه و حرمت سوگند می دهم که بر گریه های من ترحم فرمایی . اگر عفو و (بخشش ) تو اسراف کنندگان را امیدوار نکند پس چه کسی بر عاصیان و گنهکاران می بخشد با نعمت های خود.

سپس اصعمی می گوید نزدیک شدم تا ببینم این جوان (با سوز و گذار و عشق و اشتیاق به پیشگاه حق ) کیست؟ دیدم آن آقا حضرت زین العابدین است. (11)

نماز شب حضرت زینب س درشب یازدهم محرم

حضرت زینب س در اوج آن مصائب سنگین که حتی یادش نیز خاطر انسان را مکدر می کند با آن پیکر رنجور و ناتوان و با جگری سوخته باز هم فرصت مناجات با حق تعالی را از دست نمی دهد، عاشقانه می سوزد، تسلیم رضای حق می شود، نماز شب را نشسته به جا می آورد و شاید با حق چنین زمزمه می کند که «ما رایت الا جمیلا» آری تنها آنان که داغ عشق بردل دارند بی اختیار چهره بر خاک می نهند و ساعت ها به دور از چشم اغیار سر بر آستان بی مثال یار می سایند.

پانوشت ها:

1- منتهی الآمال / ج 1 / حوادث بازگشت اسرا

2- بحارالانوار / ج 98،صفحه 328

3- مجلسی / بحار الانوار / 75، 379

4- شیخ مفید /امالی / ص / 209مجلس 23

5- حر عاملی / کلیات حدیث قدسی / ص 165

6- ملکی تبریزی / رساله لقائ الله / صص 128 - 129

7- شیخ صدوق / علل الشرایع / صص 32-33

8- قمی / مفاتیح الجنان / فصل نماز شب

9- در بعضی نسخه ها آمده معاویه (لعنه الله ) با آن پلیدی و قساوت قلب به گریه افتاد.

10- نهج البلاغه / دشتی /455/ حکمت 77

11- مجلسی / بحار الانوار، 80/64

کبری قاسملو