نفت از رونق می افتد

در واقع استفاده از گاز طبیعی در سال های اخیر رو به افزایش گذاشته ؛ به گونه ای که اکنون از آن به عنوان منبع مهم انرژی یاد می شود که وارد عرصه رقابت با نفت شده است. روشن ترین دلیل افزایش اهمیت گاز طبیعی و ورود آن به بازار رقابت با دیگر منابع انرژی ، آماری است که از وابستگی روز افزون بخش صنعتی جهان به گاز طبیعی حکایت دارد. به طوری که در حال حاضر میزان استفاده بخش های مختلف صنعتی جهان از گاز به عنوان منبع انرژی ، به 44درصد رسیده و تنها سهم برق در این بخش 13درصد است. در کشور ما هم می توان با بهره گیری صحیح از پتانسیل علمی موجود کشور و سرمایه گذاری روی تحقیقات و دستیابی به تکنولوژی های پیشرفته تبدیل گاز تحولی عظیم در عرصه انرژی ایجاد کرد. توجه به این منبع طبیعی باعث شده تا پژوهشگران پلیمر و پتروشیمی ایران به فکر برگزاری همایش ملی تبدیل گاز طبیعی بیفتند. به این منظور از دکترمحمد یوسفی ، دبیر علمی این همایش که 24و 25اردیبهشت آینده برگزار می شود درباره ضرورت های تبدیل گاز طبیعی سوال کردیم.

چرا طی چند سال اخیر گاز طبیعی تا این حد مورد توجه قرار گرفته است؟

در سال های اخیر به دنبال افزایش شدید قیمت نفت ، قیمت گاز نیز با افزایش روبه رو شده است. از طرفی با کاهش منابع و صادرات نفت در سال های آینده (2015 به بعد) و همچنین اتمام منابع گازی منطقه امریکای شمالی طی 10سال آینده بر طبق آمار جهانی ، نیاز روزافزون خود کشورهای تولیدکننده نفت به این ماده حیاتی و افزایش تقاضای جهانی این ماده به خصوص در کشورهای چین ، هند و ژاپن ، قیمت نفت و به دنبال آن قیمت گاز با افزایش چشمگیری روبه رو خواهد شد. به همین علت در حال حاضر بسیاری از کشورهای نیازمند گاز در پی یافتن بازارهای ارزان قیمت و بستن قراردادهای طولانی مدت برای خرید گاز طبیعی به صورت خام می باشند. از طرفی این کشورها در پی دستیابی به تکنولوژی های مدرن و پیشرفته تبدیل گاز طبیعی مانند GTL،DME، SYN GAS، MTO، OCM و... هستند تا ضمن استفاده از ارزش افزوده فرآورده های تبدیلی ، با فروش تکنولوژی های مربوطه (مانند کاری که در صنعت نفت انجام داده اند) برتری و سلطه خود را بر کشورهای تولیدکننده و صادرکننده و همچنین بازار این صنعت تحمیل کنند، لذا شک و تردیدی نیست که مسوولان مربوطه لازم است با سعه صدر و دور از عجله و شتابزدگی و با مطالعه و تحقیق ، به صنعت گاز و به خصوص صنایع تبدیلی و تکنولوژی های مدرن و راه های دستیابی به آنها توجه نموده و برنامه ریزی راهبردی و طولانی مدتی را برای این صنعت تدوین کنند.

اما چرا تبدیل گاز طبیعی مطرح شده است؟

از آنجایی که مشکل انتقال گاز از مسائل بسیار مهم پیش رو برای توسعه این صنعت است تحقیقات زیادی برای حل آن صورت گرفته است. انتقال گاز با لوله به علت دور بودن بازار مصرف از تولید عملا با مشکل مواجه شده است. امروزه یکی از راه های انتقال گاز، تبدیل آن به مایع و (LNG) و سپس انتقال به بازارهای مصرف است.

کشورهای زیادی از جمله الجزایر در این راه سرمایه گذاری زیادی کردند که امروزه به علت پیدا کردن منابع ارزان و جدید توسط خریداران ضررهای هنگفتی را متحمل شده اند. از طرفی به علت این که بسیاری از منابع گازی بر خلاف چاه های نفت به صورت مشترک هستند، لذا استفاده یکجانبه از آن منافع دیگران را به خطر می اندازد که برای نمونه به مخازن مشترک ایران و قطر و برداشت زیاد قطر از آن می توان اشاره کرد. همچنین از نظر ایمنی و شرایط فیزیکی امکان استخراج و ذخیره سازی آن بسیار مشکل و پرهزینه است.

توسعه فناوری های تبدیل گاز چه تاثیراتی در بهبود و توسعه این روند دارد؟

امروزه اکثر کشورهای تولیدکننده و صادرکننده گاز همراه با تحولات بازار گاز طبیعی بر توسعه فناوری های تبدیل گاز به منظور فراهم کردن بستر لازم برای صادرات و ارزش افزوده بیشتر تاکید دارند. پیش بینی می شود تقاضای جهانی گاز طبیعی تا سال 2030به 4.7 میلیارد متر مکعب در روز برسد که این رقم بیانگر رشد سالانه 2درصدی در تقاضای گاز است ؛ رقمی که بیش از رشد تقاضای دیگر منابع انرژی مانند نفت ، زغال سنگ یا حتی انرژی هسته ای و سوخت های حیاتی (بیوماس) است. در این شرایط، بسیاری از کشورها به سمت توسعه منابع گازی و کسب تکنولوژی های تبدیل گاز خود پیش رفته اند. پروژه هایی به ارزش میلیاردها دلار در قطر، مالزی و جنوب آفریقا سرمایه گذاری شده که طراحی همه آنها مبتنی بر تبدیل گاز طبیعی به فرآورده های با ارزش تر است.

با گذشت زمان و توسعه فناوری ها، مشکل افزایش هزینه آغاز عملیات تولید گاز، فرآیندهای تبدیل گاز و صادرات آن نیز برطرف خواهد شد و به این ترتیب ، سرمایه گذاری در این بخش ، درآمدهای سرشاری را به دنبال خواهد داشت که هزینه های ایجاد تاسیسات اولیه را جبران می کند. با توجه به مسائل زیست محیطی و کاهش ذخایر نفتی جهان سهم گاز طبیعی در سبد مصرف انرژی در حال افزایش است ، به نحوی که طبق گزارش انجمن جهانی انرژی حداقل تا سال 2020گاز طبیعی بهترین گزینه به عنوان سوخت جایگزین نفت خواهد بود.

چگونه می توان در عمل گاز را به ابزاری برای توسعه کشور مبدل ساخت؟

می توان با بهره گیری صحیح از پتانسیل علمی موجود کشور و سرمایه گذاری روی تحقیقات و دستیابی به تکنولوژی های پیشرفته تبدیل گاز (مانند تکنولوژی های مدرن و روز صنعت گاز نظیر تبدیل گاز به سوخت های مایع (GTL) ، گازطبیعی مایع شده (LNG) ، زوج شدن اکسایشی متان (OCM) ، دی متیل اتر(DME) ، متیل ترشری بوتیل اتر (MTBE) ، متانول به اولفین (MTO) ، پیل سوختی ، تولید هیدروژن ، پیروکربن و غیره) و ایجاد ارزش افزوده حاصل از آنها، ضمن صیانت از سرمایه های نهفته کشور و بهره برداری صحیح واقتصادی از آنها به پیشرفت و توسعه کشور و ایجاد اشتغال برای جوانان این مرز و بوم دست یافت.

بنابراین چنانچه یک برنامه استراتژیک با نگاهی ملی و در چارچوب سیاست های کلی نظام و با توجه به کلیه جوانب و به طور صحیح و دقیق و با پشتیبانی همه جانبه تدوین شود، علاوه بر این که توسعه تکنولوژی و درآمدزایی ، امنیت انرژی ، امنیت اقتصادی ، کسب درآمدهای ارزی و اشتغالزایی دور از دسترس نخواهد بود، مسلما ایران در کنار انرژی هسته ای عملا به یکی از قدرتمندترین کشورهای جهان از نظر تامین انرژی تبدیل خواهد شد که این خود تبعات مطلوب اقتدار و محوریت ایران اسلامی در منطقه و جهان را در پی خواهد داشت.

کاربردهای اصلی گاز طبیعی کدامند؟

استفاده بهینه از گاز طبیعی در جهان به معنی پیشرفت تکنولوژی استحصال این حامل انرژی ، توسعه فناوری های انتقال و تبدیل آن و در نتیجه افزایش روزافزون تولید و تجارت آن است. به طور کلی برای استفاده از گاز طبیعی دو راهکار عمده وجود دارد: 1- پالایش گاز و استفاده از آن به عنوان سوخت و وارد شدن در بازار تجارت گاز و 2- تبدیل گاز طبیعی به مواد با ارزش افزوده بیشتر با استفاده از تکنولوژی های جدید تبدیل گاز به مواد شیمیایی و سوختی.

صادرات گاز با هدف ارزآوری ، از اولویت های وزارت نفت به شمار می رود. لیکن به دلیل خواص ویژه گاز طبیعی ، انتقال و فروش آن با مشکل روبه رو است.

لذا تبدیل گاز طبیعی به مواد شیمیایی می تواند گامی مهم در راستای انتقال آسان و بازاریابی موفق گاز طبیعی و ایجاد ارزش افزوده بالاتر باشد. حدود 30درصد از ذخایر اثبات شده گاز دنیا در منطقه خاورمیانه قرار دارد.از آن جمله می توان به بزرگترین مخازن گازی جهان نظیر پارس جنوبی و میدان گازی شمال کشور اشاره کرد. با وجود این ذخایر گازی ، طبق آمار (SRI) ، خاورمیانه تنها 9درصد بازار محصولات گازی جهان را در اختیار دارد.

از طرفی دیگر گاز طبیعی ، سوختی پاک و خوراکی مناسب برای صنایع شیمیایی است ؛ اما به دلیل ویژگی های خاص خود، انتقال آن به سمت بازار مصرف دشوارتر و گرانتر از انتقال نفت خام است. این مساله ناشی از مشکلاتی نظیر نبود بازار امن و مناسب ، هزینه بالای حمل و نقل و گران و پیچیده بودن تکنولوژی های انتقال نظیر LNGو خطوط لوله است.

به عنوان مثال یک کشتی LNG، حدود 33 میلیون گالن LNGبا ارزش گرمایی حدود 3 تریلیون BTU جابجا می کند، در حالی که یک کشتی نفتکش (که ساده تر و ارزانتر نیز هست) 2/2 میلیون بشکه نفت خام با ارزش گرمایی برابر با 130 تریلیون BTU را انتقال می دهد که حاکی از بالابودن هزینه انتقال گاز طبیعی است.

علاوه بر این ، مشکلات زیست محیطی تولید و انتقال LNGو همچنین هزینه بالا و ضرورت رعایت مسائل ایمنی در سایر روش های صادرات گاز نظیر خط لوله و هیدرات گازی ، صادرات گاز را با مشکلات بیشتری روبه رو می سازد.
از این رو، تبدیل گاز طبیعی به مواد شیمیایی و جایگزین کردن صادرات این مواد به جای صادرات گاز، علاوه بر این که بازار فروش مناسب و مطمئنی دارد، ارزش افزوده بیشتری را نصیب کشور صادرکننده می کند و مشکلات صادرات گاز را نیز به همراه ندارد،اما تبدیل گاز طبیعی به محصولات با ارزش نیز، به دلیل ترکیبات موجود در گاز طبیعی با مشکلات خاصی روبه راست. گاز طبیعی محتوی بیش از 90درصد متان ، حدود 6درصد اتان و 4درصد از سایر هیدروکربن ها است که تنها 6درصد اتان آن برای تولید محصولات شیمیایی مورد مصرف قرار می گیرد.

تکنولوژی های مرسوم در صنایع پتروشیمی ، قابلیت تولید الفین ها و محصولات پتروشیمیایی را فقط از گاز مایع و اتان موجود در گاز طبیعی دارند. از این رو، با تکیه بر فرآیندهای فعلی پتروشیمیایی ، نمی توان ارزش افزوده موجود را چندان ارتقا داد و مشکلات صادرات گاز را کاهش داد.

بنابراین باید به دنبال تکنولوژی های جدیدی بود که توانایی تبدیل متان موجود در گاز را به فرآورده های با ارزش داشته باشد. در این صورت ، علاوه بر رفع مشکل صادرات گاز طبیعی به صورت خام ، 90درصد آن به مواد با ارزش افزوده بالا تبدیل می شود و درآمد حاصله از چند سنت به ازای هر فوت مکعب به چند ده دلار در هر فوت مکعب خواهد رسید.

آیا در چشم انداز 20ساله گاز کشوراین ضرورت ها درنظر گرفته شده اند؟

به طور کلی چشم انداز 20ساله گاز از سه قسمت اصلی شامل اطلاعات مربوط به منابع و ذخایر گاز طبیعی ، برآورد میزان تولید در سال های آتی و میزان مصرف مورد انتظار تشکیل شده است. به طور طبیعی برای رسیدن به اهداف و تامین گاز طبیعی کشور در طی 20سال آینده و تضمین این اهداف که خود متضمن سرمایه گذاری در صنایع دیگر از جمله نیروگاه هاست ، نیازمند سرمایه گذاری به حد کافی و در سطح حداقل طرح چشم انداز هستیم. در غیر این صورت به مقادیر مورد نیاز درسال پایانی چشم انداز نخواهیم رسید و از این بابت توسعه کشور لطمه خواهد زد. همچنین در سیاست های کلی نظام که منشعب از چشم انداز است صراحتا بر جایگزینی صادرات فرآورده های نفت و گاز به جای فروش خام آنها تاکید دارد.

توجه به تحقیقات در این زمینه چه نتایجی را در پی خواهند داشت ودر پایان چه پیشنهادی دارید؟

پیشنهاد می شود که مسوولان کشور با تشکیل یک ستاد ویژه ، نقشه راه را برای این صنعت تدوین نموده تا با سرمایه گذاری لازم در زمینه صنایع تبدیل گاز و جذب و هماهنگی نیروهای متخصص دانشگاهی و صنعتی و انجام پروژه های تحقیقاتی ، طی یک حرکت انقلابی و منسجم و متحد به تکنولوژی های مربوطه دسترسی پیدا کنیم.
امروزه تمامی آمارها حاکی از اقتصادی بودن روش های مدرن تبدیل گاز مانند GTLو OCMدر مقایسه با صدور گاز طبیعی به صورت خام است ، لذا سرمایه گذاری در بخش تحقیقات و صنعت تبدیل گاز می تواند یکی از گزینه های مطلوب و مورد توجه در سیاستگذاری های کلان کشور باشد.

استفاده بهینه از منابع گازی ایران