گیاهان در خدمت‌گیاهان

امروزه برای کنترل آفات انباری که معمولا محصولاتی مثل غلات و حبوبات را به عنوان قوت غالب بشر در معرض خطر قرار می‌دهند، بیشتر از سموم شیمیایی گازی و گاهی از اشعه‌های رادیو اکتیو استفاده می‌شودو همان‌طور که گفته شد خطرات جبران ناپذیری برای انسان و محیط پیرامون او دارد.

در ایران براساس گزارش وزارت جهاد کشاورزی هر ساله به طور متوسط 10 تا 20‌درصد محصول‌های کشاورزی در انبارها به وسیله آفت‌ها و دیگر عوامل خسارت‌زا از بین می‌روند، چرا که به طور کلی این محصولات از زمان تولید تا مصرف باید مدت زمانی طولانی را در انبارها طی کنند. گاهی میزان خسارت آفات انباری در مناطق روستایی به دلیل سنتی بودن و شرایط نامناسب انبارها 10 تا 80 درصد کل محصول گزارش شده است.

براساس گزارش‌های جهانی، خسارت آفات روی غلات و حبوبات در کشورهایی که فناوری پیشرفته انبارداری ندارند 10 تا 40 درصد کل محصول است و همین مساله همواره محققان را از به خطر افتادن امنیت غذایی اقشار مختلف جامعه نگران کرده است. در این بین، سوسک چهار نقطه‌ای حبوبات یک آفت متداول است که سبب کاهش کمی و کیفی بذرهای لوبیا چشم بلبلی، ماش، عدس و نخود می‌شود و با سوراخ کردن بذرها، همچنین سبب کاهش بازار پسندی و قدرت جوانه زنی دانه‌های آسیب دیده می‌شود.

این آفت به تنهایی حدود 24‌درصد حبوبات ذخیره شده در نیجریه را از بین می‌برد، طوری که خسارت سالانه آن روی لوبیا چشم بلبلی در این کشور حدود 2900 تن گزارش شده است. در ایران نیز این آفت، گاهی دانه‌های لوبیا چشم بلبلی را به طور 100 درصد از بین می‌برد حتما برای شما هم پیش آمده که بعد از دو هفته بعد از خرید گندم و برنج یا حبوبات می‌بینید که بعضی از سوسک‌ها مانند شپشه گندم و شپشه برنج در شرایط مناسب همه محتویات دانه‌های غلات را خورده و فقط پوسته آنها را به جا گذاشته‌اند.

سموم شیمیایی و خطرات آنها‏

سموم شیمیایی و گاهی اشعه‌های رادیو اکتیو که برای محافظت از محصولات غذایی موجود در انبار به کار می‌روند، خطرات ناگوار و جبران ناپذیری به سلامت انسان و محیط پیرامون او دارند. گاز متیل بروماید دفسفین، به مقدار زیاد برای کنترل حشراتی که در انبار خسارت وارد می‌کنند، استفاده می‌شود که همین گاز یکی از گاز‌های آلاینده و تخریب کننده لایه ازن است و طبق برنامه‌ریزی نهمین تفاهم نامه سال 1997، در کشورهای پیشرفته، تا سال 2005 و در کشورهای در حال توسعه که کشور ما را هم شامل می‌شوند تا سال 2015 مصرف این گاز سمی باید متوقف شود که البته در 45 کشور دنیا مقاومت حشرات در مقابل این گاز ثابت شده است.

طبق گفته محققان این مقاومت به خاطر مصرف هر ساله این گاز، در حشرات آفت ایجاد می‌شود. در مجموع استفاده از هر نوع سم شیمیایی برای از بین بردن آفات اثرات بسیار ناگواری بر سلامت انسان و سایر پستانداران دارد، در مواردی هم آلودگی‌های زیست محیطی در سطح وسیع‌ را باعث می‌شود، ضمن این‌ که با مصرف مداوم آن، مقاوم آفات در این زمینه دیده می‌شود.

علاوه بر اینها تنها تعداد معدودی از کشورهای پیشرفته امکان علمی ساخت و فروش این سموم را دارند و سایر کشورها، تنها مصرف کننده هستند. در نتیجه قیمت‌های بالای سموم، شرایط نادرست نگهداری آنها و تجهیزاتی که در زمان استفاده مورد نیاز است، مصرف آن‌را محدود می‌کند.

گیاهان علیه آفات‌

بسیاری از گیاهان ترکیبات خاصی با خواص حشره‌کشی در خود دارند و گاه بعضی از این ترکیبات سبب می‌شود گیاه بتواند در برابر آفات مقاومت کند. حدود 17500 گونه گیاهی شناخته شده است که ترکیبات فرار حشره‌کشی، دورکنندگی، جلب‌کنندگی و دورکنندگی حشرات و آفات از تغذیه گیاهان دارند.

مزایای ترکیبات گیاهی‌

ترکیبات گیاهی همواره این خاصیت را دارند که زودتر تجزیه می‌شوند و با وجود این که دارای مواد و ترکیبات ضدآفت هستند، سمیت کمتری را برای انسان و دیگر پستانداران به همراه دارند تا جایی که در بعضی مناطق دنیا از این ترکیب‌ها برای کنترل انگل‌های درون بدن خود انسان هم استفاده می‌شود.

به هر حال ترکیبات طبیعی گیاهی، همواره نسبت به ترکیبات شیمیایی ساخت دست بشر، صدمه و لطمه کمتری به محیط زیست می‌زنند. هرچند تاکنون تحقیقات وسیعی درخصوص این ترکیبات و میزان خطر آنها برایانسان و محیط انجام نشده، اما به نظر می‌رسد این خطرات چندان قابل ملاحظه باشند.

در سال‌های اخیر دیدگاه بشر درباره محیط زندگی با افزایش توجه به سلامت محیط زیست و بهداشت مواد غذایی، تغییر پیدا کرده و گرایش به سوی استفاده از مواد گیاهی بیشتر شده است. به طوری که در بسیاری از دانشگاه‌های معبتر دنیا، شاخه‌ای مستقل تحت عنوان تولید و فرآوری گیاهان دارویی تاسیس شده است. با توجه به تاریخ درخشان کشور ما در این زمینه تلاش‌های بسیاری برای بررسی این موارد در داخل کشور هم در حال انجام است.

این مواد چه هستند؟

موادی که تحت نام اسانس در گیاه، از فعالیت آفات جلوگیری می‌کنند، معمولا ترپن‌های فرار با وزن مولکولی کم هستند که تنها به یک گروه خاص از گیاهان محدود نمی‌شوند و در هر سلسله‌ای از گیاهان می‌توان تعدادی از آنها را یافت. حتی در بسیاری از گیاهان پست نیز این اسانس‌ها وجود دارند و گیاهانی که بیش از همه در خود اسانس دارد، مربوط به تیره‌های نعناع، چتریان و کاسنی است. در مواردی در خانواده سیب‌زمینی، انواع رزها و خانواده گندم هم چنین ترکیباتی یافت می‌شوند.

این گیاهان چه ویژگی‌ای دارند

گیاهانی که می‌توانند آفات را فراری بدهند، از قدرت بالایی برخوردارند. معمولا آفات به خود این گیاهان صدمه نمی‌زنند یا صدمه آنها بسیار ناچیز است. همچنین بقایای این گیاهان در مزرعه مانع حمله آفات به سایر گیاهان می‌شود. در مواردی حتی پراکنده کردن کاه و کلش این گیاهان روی سایر گیاهان زراعی به عنوان نوعی آفت‌کش عمل می‌کند. این گیاهان معمولا باید دائمی باشند و نیازی به کشت هر ساله آنها نباشد، بخوبی رشد کنند و مقاومت خوبی داشته باشند.

برای کاشت و داشت، نباید نیاز به مهارت خاصی داشته باشند، براحتی برداشت شوند و پرورش آنها ساده باشد یعنی به کود و تغذیه خاص و فضای زیاد احتیاج نداشته باشدن. اثر کنترلی خوبی روی آفت موردنظر داشته باشند، برای انسان و حیوانات و محیط بی‌ضرر و کم‌خطر باشند و در نهایت عصاره‌گیری و فرموله کردن ماده موثره آنها هم چندان دشوار نباشد.

گیاهان تاریخی‌

بیش از هزار سال از زمانی که اولین بار از گیاه مریم‌گلی به عنوان گیاه دارویی در همین زمینه استفاده شد، می‌گذرد. چریش هم یکی از گیاهانی است که مدت زمان زیادی برای کنترل آفت مورد استفاده قرار گرفت. معمولا ملخ‌ها روی درختان چریش تغذیه نمی‌کنند.

روتنون یک ترکیب حشره‌کش قوی است که در گیاهان خاص از تیره بتولات وجود دارد و از آن هم برای دفع حشرات استفاده می‌شود. همچنین پیرترین از قدیم‌الایام برای کنترل حشرات مورد استفاده قرار گرفته است. این ماده، یک ترکیب حشره‌کش قوی است که در گل‌های گیاه پیرتر وجود دارد. گیاه نیکوتانا هم که شامل مقادیر بالایی از نیکوتین است، خاصیت حشره‌کشی دارد. در هندوستان و ژاپن از ریشه گیاه اکروس برای این منظور استفاده می‌کردند.

تحقیقات جدید

در حال حاضر در اقصی نقاط جهان و در مراکز تحقیقاتی مختلف، محققان در حال بررسی هزاران گونه گیاهی، همین خاصیت هستند. آنها می‌کوشند با اثبات ضدآفت بودن اسانس بسیاری از گیاهان، تعداد دیگری از آنها را به این فهرست اضافه کنند. براساس تحقیقات انجام شده، مشخص شد که اسانس گیاه آرتمیزیا، روی چند نوع آفت انباری موثر واقع شده است. ترکیبات فرار منوترپنوئیدی موجود در سرشاخه‌های جوان این نوع از گیاهان سمیتی مشابه با متیل‌بروماید را نشان داده است.

اسانس گرفته شده از گونه‌هایی از پونه وحشی روی تخم‌ریزی سوسک 4 نقطه‌ای حبوبات اثر امیدبخشی دارد. به این ترتیب که میزان تخم‌ریزی را کاهش می‌دهد و اگر بذرها به این تخم‌ها آلوده باشند. با اثر کشندگی بالا، مانع از فعالیت و رشد تخم‌ها می‌شود.

عصاره پوست ریشه گیاه زانتوکسی‌لون به همراه روغن دانه چریش برای کنترل سوسک چهار نقطه حبوبات به کار می‌رود و همچنین پودر گیاهان سیمبوپولوگا کامپورا، دریس و زینگیبر هم اثرات مفیدی روی انواعی از سوسک‌های مخرب غلات می‌گذارند.

اسانس گیاه درمنه کوهی که در مراتع ایران به وفور یافت می‌شود، روی سوک چهار نقطه‌ای حبوبات، شپشه برنج، شپشه گندم و شپشه آرد اثرات سمیت تنفسی شدید می‌گذارد و خسارت این آفت را تا حد چشمگیری کاهش می‌دهد.

طبق گفته محققان مخلوط پودر این گیاه با حبوبات انبار شده بدون اثر روی طعم مواد غذایی و کاهش قدرت نامیه بذرها، خطر آفات را تا حد بالایی کنترل می‌کند.