موسیقی اصیل در دل شب‌

 در داخل ساختمان پخش دیگر زمستان را نمی‌شود احساس کرد. انگار نه انگار در فضای باز سرما حکومت می‌کند. در استودیوی پخش شبکه رادیویی فرهنگ که مجاور استودیوی شبکه ورزش و کمی دورتر از استودیوی شبکه سوم سیما واقع شده، عوامل برنامه زنده و مستقیم شبستانه کار خود را آغاز کرده‌اند و تا ساعت 2 بامداد همراه شنوندگان خواهند بود.

مهدی باقری سردبیر و تهیه‌کننده برنامه آرم را روی دستگاه قرار داده است. آرم با صدای بهروز رضوی است. پس از پخش آرم جلال ابوالمعصومی گوینده و مجری آن کار خود را آغاز می‌کند. او خیلی راحت و صمیمی حرف می‌زند و زیاد به فکر چارچوب‌ها و قواعد رایج گویندگی نیست.

فرصتی پیش می‌آید که به سراغ تهیه‌کننده برنامه بروم و از او بخواهم تا از محتوا و حال و هوای برنامه بگوید. حرف‌هایش را این گونه آغاز می‌کند. شبستانه یک برنامه موسیقایی است. اگر تا پایان وقت آن اینجا باشید، خواهید دید که شنوندگان زیادی با برنامه ارتباط برقرار می‌کنند و از ما می‌خواهند تا ترانه‌ها و قطعه‌های موسیقی و آواز مورد علاقه آنها را پخش کنیم. اساس کار ما پاسخگویی به درخواست مخاطبان است. آنها از طریق تلفن و پیام کوتاه با برنامه شبستانه ارتباط برقرار می‌کنند. در این لحظه باقری اولین قطعه موسیقی را به انتخاب خودش تقدیم شنوندگان می‌کند تا فرصتی فراهم شود که آنها تلفن بزنند یا شروع به ارسال پیام کوتاه کنند. حالا به سراغ مصطفی رهگذر مسوول هماهنگی و ارتباطات برنامه می‌روم. او در استودیو از این طرف به آن طرف می‌رود، زیرا در قسمتی از استودیو باید تلفن‌های شنوندگان را ضبط کند و در قسمتی دیگر با استفاده از رایانه، پیام‌های کوتاه را دریافت کند. او خیلی زود اولین تماس تلفنی را آماده می‌کند و به تهیه‌کننده می‌دهد. شنونده‌ای از برنامه خواسته که تصنیفی با صدای مرحوم بنان پخش شود.

چند پیام کوتاه را هم که می‌بینم، بیشترشان مربوط به بنان است. گوینده برنامه با تشکر از شنوندگان، اعلام می‌کند تصنیفی از بنان تقدیم آنها می‌شود.

در دقایقی که صدای به یاد ماندنی و خاطره‌انگیز مرحوم بنان پخش می‌شود دوباره باب صحبت را با باقری آغاز می‌کنم و درباره عوامل برنامه شبستانه و توجه آن به مخاطبانش می‌پرسم. می‌گوید: برنامه شبستانه هر نیمه‌شب تا 2 بامداد به مدت 2 ساعت پخش می‌شود.

معمولا هر شب یک تهیه‌کننده و گوینده جداگانه دارد. البته برخی از عوامل برنامه هفته‌ای 2 شب به اینجا می‌آیند. تمام تلاش ما این است که به درخواست شنوندگان بلافاصله پاسخ دهیم. بنابراین هر وقت تلفنی پخش می‌شود یا پیام کوتاهی را می‌خوانیم، به دنبالش تصنیف یا ترانه درخواست شده پخش می‌شود. اگر هم تصنیف درخواستی در آرشیو نباشد، از همان خواننده، کار دیگری را تقدیم علاقه‌مندان می‌کنیم.

وقتی موضوع و محور اصلی برنامه‌ای رادیویی موسیقی است مخاطبان زیادی را جذب می‌کند. حتی اگر این برنامه در نیمه‌شب پخش شود. در سکوت شب شنیدن موسیقی آن هم موسیقی اصیل ایرانی آرامش‌بخش و گوش‌نواز است. خود من مثل شنوندگان زیادی که با شبستانه تماس گرفته‌اند، تحت تاثیر فضای برنامه قرار می‌گیرم. ما ایرانی‌ها به ریشه‌های فرهنگی خود دلبسته‌ایم. شعر و موسیقی با فرهنگ ما عجین شده و پیوسته به ‌آن گرایش داریم. بنابراین طبیعی است که برنامه شبستانه پرمخاطب باشد، ‌پس از پخش تصنیفی با صدای شجریان، گوینده از فضای هنری برنامه کمی خارج می‌شود و به سرما و مساعدت مردم به یکدیگر می‌پردازد و از صحنه‌ای در خیابان می‌گوید که پیش از آمدن به استودیو با‌ آن برخورد کرده. او حادثه تصادف دو اتومبیل را در خیابان یخ‌زده تعریف می‌کند که با گذشت رانندگان و برخورد صمیمانه و مساعدت آنها به یکدیگر با خیر و خوشی پایان یافته است و سپس جمله‌هایی را درباره یکی از بزرگان موسیقی می‌گوید و اطلاعات خوبی را به شنوندگان منتقل می‌کند. ابوالمعصومی ادامه می‌دهد: دوستان برنامه شبستانه به موسیقی اصیل ایرانی می‌پردازند و با موسیقی پاپ کاری ندارند. پس فقط از ما تصنیف‌ها و آوازهای خوانندگان موسیقی اصیل را بخواهید. به دنبال صحبت گوینده برنامه، صدای شنونده‌ای پخش می‌شود که کاری از گلچین را خواسته است. باقری چند ثانیه بعد آوازی از گلچین را پخش می‌کند.

حالا ساعت یک بامداد است. عوامل برنامه از جمله بابک هاشمی صدابردار برنامه کاملا قبراق و سرحالند. در چشمهای آنها خواب‌زدگی نمی‌بینم. ماهیت برنامه به گونه‌ای است که همه را سرحال نگاه می‌دارد. لحظه‌هایی بعد فضای استودیو را موسیقی دل‌انگیزی فرامی‌گیرد که حالا همه ترجیح می‌دهند فقط سکوت کنند و بشنوند. نوای مسحورکننده نی حسن کسایی همراه با ضربه‌های موزون تنبک. دقایقی به نوای نی کسایی گوش می‌دهیم. من از سالیان دور تا به حال بارها به این نوا گوش کرد‌ه‌ام اما هر بار که می‌شنوم، انگار از بطن طنین آن پیام تازه‌ای به آسمان روحم پرواز می‌کند.

نی کسایی ما را به دنیای شاعران بزرگ پارسی‌‌گوی می‌برد و از هر چه تعلق روزمره است آزاد می‌کند. چهره تک‌تک عوامل برنامه شبستانه نشان می‌دهد که برای دقایقی هم که شده به دنیایی معنوی سفر کرده‌اند.

پس از شنیدن نی‌ استاد کسایی دوباره حس می‌کنیم که در استودیو هستیم. حالا شنونده‌ای تصنیفی از علیرضا افتخاری را می‌خواهد و می‌گوید: اگر از تصنیف‌های قدیمی او پخش‌ کنید، بهتر است. تهیه‌کننده هم با آمادگی و تحرک خوبش به درخواست شنونده پاسخ می‌دهد. درخواست‌‌ها زیاد است و فرصت برنامه محدود، تلفن‌ها و پیام‌های کوتاه بعدی کارهایی از ایرج بسطامی، عبدالوهاب شهیدی، شهرام ناظری و قوامی درخواست می‌کنند. برنامه مخاطبان خود را شناخته و مخاطبان نیز برنامه را شناخته‌اند.

فرصتی برای آرامش و آگاهی

برنامه شبستانه را گروه طرح و تامین برنامه شبکه فرهنگ تهیه می‌کنند. صادق رحمانی مدیر این گروه می‌گوید شعار برنامه این است: «فرصتی برای آرامش و آگاهی». او در مورد شعار برنامه چنین توضیح می‌دهد: در ساعت‌های پایانی شب و اوایل بامداد همه به آرامش نیاز دارند و مخاطب رادیو از برنامه‌ای که به آن گوش می‌دهد، آرامش می‌خواهد. فضای برنامه شبستانه آرامش‌بخش است و موسیقی‌های آن با این هدف پخش می‌شود. در لابلای قسمت‌های موسیقی، گوینده مطالبی را درباره اهالی موسیقی و ادب به شنوندگان تقدیم می‌کند که آگاهی آنها را درباره این چهره‌ها بالا می‌برد. البته به ادبایی می‌پردازیم که کارشان به نوعی با موسیقی در ارتباط است، مثل ترانه‌سرایان.

رحمانی تاکید می‌کند که برنامه هیچ نگاهی به موسیقی پاپ ندارد و حتی تلاش می‌کند با مطرح کردن مباحث چالشی به مقابله با این نوع موسیقی بپردازد. به گفته رحمانی موسیقی سنتی طرفداران زیادی در بین اهالی فرهنگ و ادبیات و هنر دارد و بویژه دانشجویان با علاقه و تعصب به این موسیقی توجه می‌کنند. نشانه‌اش را می‌توانید از تلفن‌هایی که به برنامه‌ می‌شود ببینید. بخش درخور توجهی از شنوندگان برنامه شبستانه، دانشجویانند.

برنامه شبستانه در مناسبت‌های مذهبی نیز پخش می‌شود، اما لحن آن تغییر می‌یابد و به مناسبت‌‌ها نیز می‌پردازد. رحمانی می‌گوید: موسیقی‌های برنامه در مناسبت‌های مذهبی به صورت آوازی است و از ساز استفاده نمی‌شود.

همه عوامل برنامه شبستانه از جمله رحمانی، مسوول آن بر این باورند که برنامه مخاطبان زیادی دارد. رحمانی این‌گونه توضیح می‌دهد: با اینکه این برنامه از نظر زمانی، در ساعت کم‌شنونده یا به قول برنامه‌سازان ساعت پرت پخش می‌شود اما طبق نظرسنجی،‌ شنوندگان زیادی دارد. شنوندگان برنامه‌های رادیو را بیشتر از ساعت 8 تا 11 صبح و 4 تا 8 بعد از ظهر گوش می‌کنند.

رحمانی شنوندگان ثابت برنامه را دو دسته می‌داند: شنوندگان دو دسته‌اند یا بهتر بگویم دو حالت دارند: یا غمگین هستند یا خوشحالند، راز توفیق برنامه هم به این موضوع مربوط می‌شود. اگر شنونده‌ای که خوشحال است و تصنیفی را که می‌‌خواهد ما فورا پخش کنیم، خوشحالی‌اش را امتداد داده‌ایم و اگر شنونده‌ای که در حال غم است، تصنیفی متناسب با حالت خود درخواست کند و ما آن را پخش کنیم حالت او را هم امتداد داده‌ایم و بنابراین رضایت هر دو دسته را جلب کرده‌ایم. تمام تلاش برنامه این است که چنین کند.

جهانگیر چراتی‌