کارشناسان در برنامه «جریان فرهنگ» از نسبت فرهنگ با تمدن، سیاست‌گذاری، تعلیم و تربیت، رسانه و نفوذ گفتند
جام جم آنلاین: وقتی از تاریخ و تمدن سخن می‌گوییم، معمولا روایت‌ها حول شخصیت‌های مرد شکل می‌گیرند و زنان کمتر در مرکز توجه قرار دارند. برای بازخوانی نقش زنان در تاریخ، باید از کجا شروع کنیم؟
برای شناخت نقش زن در تاریخ و تمدن، باید به آغاز آفرینش برگردیم و از حضرت حوا، مادر همه انسان‌ها، شروع کنیم. ما معمولا تاریخ را مردانه روایت کرده‌ایم؛ درحالی‌که در بسیاری از نقاط عطف تاریخ، زنی حضور داشته که شاید در ظاهر در متن حوادث دیده نشده، اما نقش اصلی و اثرگذار را بر عهده داشته است.
در روایت نخستین نسل بشر، حضرت حوا مادری است که در میان فرزندانش هم شهید دارد و هم قاتل؛ هابیل و قابیل. این تقابل، مسئولیت و رنج بزرگی را بر دوش مادر قرار می‌دهد. می‌توان آن را با خانواده‌هایی در تاریخ معاصر مقایسه کرد که یک فرزندشان در مسیر انقلاب به شهادت رسیده و فرزند دیگرشان در جبهه مقابل قرار گرفته است. این واقعیت نشان می‌دهد که مادر از همان آغاز تاریخ، در متن پیچیده‌ترین مسائل انسانی و اجتماعی قرار داشته است.
در برخی روایت‌های تاریخی درباره آفرینش حوا و ماجرای فریب‌خوردن آدم و حوا از شیطان، مطالبی نقل شده که ممکن است بر برداشت ما از جایگاه زن تأثیر بگذارد. این روایت‌ها تا چه اندازه قابل اعتمادند؟
یکی از موضوعاتی که باید به آن توجه کنیم، ورود اسرائیلیات به برخی نقل‌های تاریخی و دینی است. برخلاف آنچه در بعضی از این نقل‌ها آمده، حضرت حوا از دنده چپ حضرت آدم آفریده نشده است. در روایات اهل‌بیت (ع) نیز این برداشت جایگاهی ندارد و بر آفرینش زن از همان حقیقت و سرشت انسانی تأکید شده است. تقدم آفرینش آدم بر حوا به معنای فرودستی زن نیست.
تحریف دیگر را در داستان وسوسه شیطان می‌بینیم. در برخی نقل‌ها گفته‌اند ابلیس ابتدا حوا را فریب داد و سپس حوا، آدم را گمراه کرد؛ گویی زن منشأ لغزش مرد بوده است. اما قرآن چنین تصویری ارائه نمی‌کند. در آیات قرآن، وسوسه شیطان متوجه آدم و همسرش است و مسئولیت لغزش نیز به‌صورت مشترک مطرح می‌شود. بنابراین، نمی‌توان حوا را عامل گمراهی آدم معرفی کرد.
این نمونه‌ها نشان می‌دهد که چگونه برخی نقل‌های واردشده از منابع دیگر، تصویری از زن ساخته‌اند که با روایت قرآنی تفاوت دارد. منظور از اسرائیلیات نیز گزارش‌ها و روایت‌هایی است که از سنت‌های بنی‌اسرائیل وارد برخی منابع اسلامی شده‌اند و باید با معیار قرآن و معارف اهل‌بیت (ع) سنجیده شوند.
شما از تحریف جایگاه زن به‌عنوان یکی از مهم‌ترین تحریف‌های تاریخی یاد می‌کنید. چرا این مسأله تا این اندازه اهمیت دارد؟
به نظر من، تحریف درباره زن از مهم‌ترین تحریف‌های تاریخی است؛ چون نقش زن در تاریخ و تمدن انکارناپذیر است. برای شناخت این نقش باید تاریخ را از زاویه دیگری بخوانیم؛ یعنی در کنار تاریخ مردان، تاریخ زنان را هم ببینیم.
در زندگی روزمره خودمان نیز این مسأله قابل مشاهده است. در یک مهمانی، معمولا مردان در صدر مجلس می‌نشینند و بیشتر دیده می‌شوند، اما بخش عمده تلاش برای برگزاری همان مهمانی بر دوش زنان است. در تاریخ نیز گاهی مردان در صحنه اصلی دیده می‌شوند، درحالی‌که زنی در پشت صحنه، کار اصلی و اثرگذار را انجام داده است. این حرف صرفا برای تعریف از زنان نیست؛ واقعیتی است که در زندگی خودمان و در نقش مادران و مادربزرگ‌های‌مان می‌توانیم آن را ببینیم.
یکی از نخستین بزنگاه‌های تاریخ بشر، ماجرای هابیل و قابیل است. در برخی روایت‌ها، اختلاف این دو برادر به مسأله ازدواج و زیبایی زنان نسبت داده شده است. برداشت شما از این ماجرا چیست؟
داستان هابیل و قابیل را باید از منظر تقابل دو جریان در تاریخ بررسی کرد؛ تقابل حق و باطل یا همان حزب الله و حزب شیطان. در برخی نقل‌های تحریف‌شده، اختلاف این دو برادر را به زیبایی همسران‌شان نسبت داده‌اند و حتی روایت‌هایی درباره ازدواج فرزندان دوقلوی حضرت حوا ساخته‌اند؛ درحالی‌که این گزارش‌ها از نظر معارف اهل‌بیت(ع) قابل پذیرش نیست.
اصل ماجرا، بنابر روایاتی که ما به آنها استناد می‌کنیم، به مسأله وصایت و جانشینی حضرت آدم (ع) بازمی‌گردد. آدم قرار بود مسئولیت و وصایت خود را به هابیل واگذار کند، اما قابیل این انتخاب را نپذیرفت و با این استدلال که برادر بزرگ‌تر است، خود را شایسته‌تر برای جانشینی می‌دانست.
بنابراین، موضوع اصلی نزاع، وصایت و انتقال مسئولیت هدایت بود، نه زنان و زیبایی آنها. نسبت‌دادن چنین اختلاف بزرگی به مسأله زنان، منحرف‌کردن ذهن مخاطب از ریشه اصلی ماجراست.
در زندگی پیامبران دیگر نیز می‌توان رد پای نقش تعیین‌کننده زنان را دنبال کرد؟ برای مثال، در زندگی حضرت ابراهیم (ع) چه جایگاهی برای مادر ایشان قابل تصور است؟
یکی از نمونه‌های مهم، زندگی حضرت ابراهیم (ع) است. در روایت‌های مربوط به ایشان، مادر نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. ابراهیم (ع) در شرایطی متولد شد که جامعه بابل با بت‌پرستی و قدرت حاکم مستبد روبه‌رو بود و تولد او نیز با تهدید‌هایی همراه شد. مادرش توانست فرزند را از خطر حفظ کند.
در برخی نقل‌ها آمده است که او نوزاد را در غاری بیرون از شهر پنهان کرد و برای شیر دادن و مراقبت از او به آنجا رفت‌وآمد داشت. حالا سؤال این است: کودکی که در چنین شرایطی پرورش یافته، چگونه به شخصیتی تبدیل می‌شود که در برابر نظام بت‌پرستی زمان خود می‌ایستد، بت‌ها را می‌شکند و مرکز قدرت و تمدن آن روزگار را به چالش می‌کشد؟ باید در این میان به نقش تربیتی و فکری مادر او توجه کنیم.
این روایت نشان می‌دهد که زن چگونه می‌تواند در شرایط دشوار، هم مسئولیت‌های زندگی را اداره کند و هم نسلی را پرورش دهد که مسیر تاریخ را تغییر می‌دهد. این همان قدرت زندگی‌سازی و تمدن‌سازی زن است.
این توانایی را در جامعه امروز هم می‌توان مشاهده کرد؟
بله. زنانی را می‌بینیم که بیرون از خانه کار می‌کنند، به خانه بازمی‌گردند، امور خانواده و فرزندان را سامان می‌دهند و در کنار این مسئولیت‌ها در صحنه‌های اجتماعی نیز حضور دارند. در بزنگاه‌های مهم اجتماعی، همین زنان هستند که استمرار و سازمان‌دهی حضور خانواده‌ها را بر عهده می‌گیرند.
نباید نقش زن را صرفا در همراهی با مردان خلاصه کنیم. سخن از یک ظرفیت مستقل است؛ ظرفیتی که می‌تواند زندگی بسازد، خانواده را حفظ کند و در مقیاس بزرگ‌تر، در شکل‌گیری یک تمدن نقش داشته باشد.
در زندگی برخی پیامبران با همسرانی مواجه می‌شویم که با مسیر رسالت آنها همراه نیستند. این موضوع چه نکته‌ای درباره جایگاه زن در سرنوشت خانواده و جامعه دارد؟
نمونه روشن آن را در داستان حضرت نوح (ع) و حضرت لوط (ع) می‌بینیم. همسران این دو پیامبر با مسیر رسالت آنها همراه نبودند و قرآن نیز از این موضوع به‌عنوان نمونه‌ای از ناسازگاری اعتقادی در محیط خانواده یاد می‌کند.
در داستان حضرت لوط (ع)، هنگامی که آن حضرت در برابر تهدید و فشار قوم خود قرار گرفت، فرمود: «لو ان لی بکم قوه او آوی الی رکن شدید»؛ یعنی‌ای‌کاش در برابر شما نیرویی داشتم یا به تکیه‌گاهی استوار پناه می‌بردم.
این داستان‌ها نشان می‌دهند که همراهی یا عدم همراهی اعضای خانواده با یک مسیر اعتقادی و اجتماعی چه تأثیری بر زندگی انسان دارد. مسأله فقط یک خانواده نیست؛ خانواده یکی از پایه‌های اصلی جامعه و تمدن است و هرگونه آسیب به آن می‌تواند پیامد‌هایی فراتر از محیط خانه داشته باشد.
شما در تحلیل تمدن غرب نیز از تضعیف جایگاه زن و خانواده سخن می‌گویید. مسأله اصلی در این نقد چیست؟
باید میان وقوع ظلم و شکل‌گیری ساختار‌های ظلم‌آفرین تفاوت قائل شویم. مسأله فقط این نیست که در یک دوره تاریخی به زنان ظلم شده باشد؛ سخن از روندی است که جایگاه زن را به‌صورت ساختاری متزلزل کرده و به‌تبع‌آن، بنیان خانواده و جامعه را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
خانواده یکی از ارکان اصلی استحکام و تداوم تمدن است. اگر نقش محوری زن در این نهاد به‌درستی شناخته نشود، طبیعی است که کارکرد‌های تمدن‌ساز خانواده نیز آسیب ببیند. از سوی دیگر، نباید تصور کنیم که حضور اجتماعی زن الزاما به معنای فاصله‌گرفتن او از خانواده است. انقلاب اسلامی تلاش کرد الگوی دیگری از حضور زن ارائه کند؛ الگویی که در آن زن می‌تواند در عرصه‌های علمی، اجتماعی و سیاسی حضور داشته باشد و درعین‌حال نقش بنیادین خود را در خانواده حفظ کند.
این الگو چه نسبتی با دیدگاه امام‌خمینی (ره) و تجربه انقلاب اسلامی دارد؟
یکی از تحولات مهمی که با نهضت امام‌خمینی (ره) اتفاق افتاد، تغییر نگاه به حضور اجتماعی زنان بود. در آن زمان حتی در برخی محافل مذهبی نیز پذیرش حضور جدی زنان در عرصه عمومی آسان نبود و این تصور وجود داشت که زن باید در محدوده خانه باقی بماند.
اما امام‌خمینی (ره) زنان را به متن جامعه آوردند و بر نقش آنها در مبارزه و پیروزی انقلاب تأکید کردند. زنان در راهپیمایی‌ها و مبارزات حضور یافتند و پس از انقلاب نیز این حضور در عرصه‌های علمی، دانشگاهی و تخصصی ادامه پیدا کرد. امروز بخش مهمی از فعالیت‌های علمی و تخصصی کشور با تلاش زنان پیش می‌رود.
بااین‌حال، هنوز در برخی حوزه‌های مسئولیت اجتماعی با همان ساختار‌های تمدنی غربی فکر می‌کنیم و نتوانسته‌ایم الگوی مستقل خودمان را به‌طور کامل شکل دهیم. انقلاب اسلامی باید الگویی ارائه دهد که در آن شأن زن ارتقا پیدا کند و نقش او در پیشرفت جامعه به رسمیت شناخته شود.
با این توضیحات، چرا خانواده در تحلیل شما تا این اندازه اهمیت دارد و به‌عنوان یکی از کانون‌های اصلی جنگ تمدنی مطرح می‌شود؟
چون خانواده صرفا نهادی در کنار دیگر نهاد‌های اجتماعی نیست؛ بلکه یکی از پایه‌های اصلی تمدن‌سازی و عامل تعیین‌کننده در استحکام ساختار اجتماعی است. اگر بخواهیم یک تمدن را از درون دچار ضعف کنیم، باید سراغ عناصر اصلی استحکام آن برویم و خانواده یکی از مهم‌ترین آنهاست.
در برخی تحلیل‌های جامعه‌شناختی، ازجمله آثار جورج مرداک درباره خانواده و ساختار‌های اجتماعی، می‌توان اهمیت این نهاد را مشاهده کرد. خانواده محل انتقال ارزش‌ها، تربیت نسل و استمرار فرهنگ است. بنابراین، هر تغییری که در ساختار خانواده و روابط اعضای آن ایجاد شود، می‌تواند در آینده یک جامعه و تمدن اثر بگذارد.
از این منظر، باید مراقب جریان‌هایی باشیم که با ابزار‌ها و صورت‌بندی‌های فکری و فرهنگی جدید، جایگاه خانواده و نقش زن را دستخوش تغییر می‌کنند. ابزار‌ها ممکن است عوض شوند، اما مسأله اصلی همچنان پابرجاست: خانواده و جایگاه زن در آن.
در این میان، حضرت زهرا (س) چه جایگاهی در این روایت تمدنی دارند؟ چرا برای فهم نقش زن در تاریخ اسلام باید به ایشان بازگردیم؟
اگر بخواهیم زنی را در مرکز یک حرکت بزرگ تمدنی قرار دهیم، باید به حضرت‌زهرا (س) توجه کنیم. ایشان صرفا دختر پیامبراکرم (ص) یا همسر امیرالمومنین (ع) نیستند؛ بلکه در یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخ اسلام، محور یک جریان بزرگ اعتقادی و تاریخی قرار می‌گیرند.
برای مثال، به ماجرای حدیث کساء و سپس مباهله با مسیحیان نجران توجه کنید. در روایت مشهور حدیث کساء، حضرت‌زهرا (س) محور روایت هستند و ماجرا از زبان ایشان نقل می‌شود. پیامبراکرم (ص)، امیرالمومنین (ع)، امام‌حسن (ع) و امام‌حسین (ع) در این واقعه حضور دارند و حضرت‌زهرا (س) نیز در مرکز این جمع قرار می‌گیرند.
پس از آن، در ماجرای مباهله نیز پیامبراکرم (ص) اهل‌بیت خود را همراه می‌برند. قرآن‌کریم در آیه مباهله از حضور «نساءنا» سخن می‌گوید و در تفسیر شیعی، مصداق برجسته آن حضرت‌زهرا (س) هستند. این حضور نشان می‌دهد که زن در یکی از بزرگ‌ترین صحنه‌های اثبات حقانیت اسلام، جایگاهی محوری دارد.
نکته مهم این است که نباید این وقایع را صرفا مناسبت‌هایی برای یادآوری فضایل اهل‌بیت (ع) بدانیم؛ بلکه باید ظرفیت تمدنی و تاریخی آنها را نیز بشناسیم. حضرت‌زهرا (س) در این صحنه‌ها شخصیتی حاشیه‌ای نیستند؛ ایشان در متن ماجرا قرار دارند.
در روایت حدیث کساء به تعبیر «کساء یمانی» نیز اشاره شده است. شما چه پیوندی میان این موضوع، یمن و تحولات آخرالزمانی می‌بینید؟
یکی از نکات قابل تأمل در حدیث کساء، اشاره به کساء یمانی است. این تعبیر ما را به زمینه تاریخی و فرهنگی مرتبط با یمن توجه می‌دهد. در روایت، پیامبراکرم (ص) اهل‌بیت خود را زیر این کساء گرد می‌آورند و همین واقعه به یکی از مهم‌ترین نشانه‌های جایگاه اهل‌بیت (ع) تبدیل می‌شود.
به نظرم باید درباره این نماد و پیوند آن با یمن بیشتر تأمل کنیم. چرا در این روایت از کساء یمانی سخن گفته می‌شود؟ چه نسبتی میان این نماد، اهل‌بیت (ع) و آینده جهان اسلام وجود دارد؟ اینها پرسش‌هایی است که می‌تواند زمینه پژوهش بیشتری را فراهم کند.
در برخی برداشت‌های تمدنی و آخرالزمانی، برای یمن و مردم آن نقشی مهم در حمایت از جبهه حق و مقابله با جریان‌های مخالف تمدن الهی در نظر گرفته می‌شود. از این منظر، می‌توان میان حدیث کساء، مباهله و جایگاه حضرت‌زهرا (س) و ظرفیت‌های تاریخی و اعتقادی یمن پیوندی قابل تأمل دید.
با توجه به این بحث‌ها، امروز چه نسبتی میان نقش‌آفرینی حضرت‌زهرا (س)، جریان مقاومت در یمن و شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی برقرار می‌کنید؟
ببینید، تاریخ انبیا و اهل‌بیت (ع) صرفا مربوط به گذشته نیست؛ این تاریخ یک جریان مستمر است که در مقاطع مختلف خودش را نشان می‌دهد. امروز وقتی به مردم یمن نگاه می‌کنیم، با جامعه‌ای مواجه هستیم که در برابر فشار‌ها و هجمه‌های مختلف ایستادگی می‌کند. من معتقدم این ظرفیت مقاومت را باید در امتداد ریشه‌های اعتقادی و تاریخی بررسی کرد.
از طرف دیگر، تمدن مادی غرب به سمتی حرکت کرده که انسان را هرچه بیشتر به نیاز‌های مادی و غریزی محدود می‌کند. در چنین نگاهی، آن بخش از وجود انسان که باید او را به معنویت، اخلاق و تعالی برساند، به حاشیه رانده می‌شود. این مسأله هم مردان را تحت تأثیر قرار می‌دهد و هم زنان را.
در مقابل، تمدن اسلامی باید بتواند تصویری جامع از انسان ارائه کند؛ انسانی که هم نیاز‌های مادی دارد و هم دارای ظرفیت‌های معنوی و اخلاقی است. زن و مرد هر دو در ساختن چنین تمدنی مسئولیت دارند، اما نقش زن در این میان بسیار بنیادین است؛ چون خانواده و تربیت نسل در کانون این حرکت قرار دارد.
اگر بخواهید حاصل این بازخوانی تاریخی را در یک نکته خلاصه کنید، برای ساخت تمدن نوین اسلامی باید چه تغییری در نگاه خودمان به زن ایجاد کنیم؟
باید از این تصور عبور کنیم که زن صرفا همراه مرد در مسیر تاریخ است. زن خودش تاریخ‌ساز است، تمدن می‌سازد و در بزنگاه‌های سرنوشت‌ساز می‌تواند مسیر یک جامعه را تغییر دهد. از حضرت حوا و مادر حضرت ابراهیم (ع) تا حضرت‌زهرا (س)، نمونه‌های فراوانی داریم که نشان می‌دهد زن در متن تحولات بزرگ تاریخ حضور داشته است.
اگر می‌خواهیم نقش جدی در تمدن‌سازی داشته باشیم، باید زن را در مرکز تحلیل‌های تاریخی و اجتماعی خودمان قرار دهیم. باید تاریخ را دوباره بخوانیم و ببینیم در هر مقطع، زنان چه کرده‌اند و چگونه زمینه استمرار یک حرکت بزرگ را فراهم آورده‌اند.
حضرت‌زهرا (س) در این میان الگویی بی‌بدیل هستند؛ شخصیتی که هم در خانواده جایگاه ویژه‌ای دارد و هم در بزنگاه‌های بزرگ تاریخ اسلام نقشی تعیین‌کننده ایفا می‌کند. بازخوانی زندگی و سیره ایشان نباید فقط به بیان فضایل فردی محدود شود؛ بلکه باید از آن برای فهم مسئولیت تاریخی و تمدنی زن نیز بهره ببریم.
در نهایت، اگر قرار است تمدن نوین اسلامی شکل بگیرد، باید خانواده، زن و تربیت نسل را جدی بگیریم. اینها حاشیه تمدن نیستند؛ خودِ بنیان تمدنند.
مصاحبه‌کننده: علی مظاهری
دکتر همایون: حضرت فاطمه (س) الگویی بی‌بدیل برای نقش‌آفرینی بانوان در عرصه تمدن‌سازی هستند
رئیس مرکز آمار ایران در گفتوگوی اختصاصی با روزنامه «جام‌جم» تشریح کرد
