حاج رحیم میراثی برای فردای ایران

درصفحات این کتاب، ازیک‌سو خاطرات وویژگی‌های کمتر شنیده‌شده‌ای ازشهید مصطفی احمدی‌روشن بیان می‌شود؛ خاطراتی که گاه از زبان اعضای خانواده و نزدیکان نقل شده و تصویری ملموس‌تر از زندگی، روحیات و دغدغه‌های او ارائه می‌دهد و از سوی دیگر، نویسنده به شیوه تربیتی حاج رحیم می‌پردازد؛ شیوه‌ای که بر پایه باورهای دینی، تلاش، مسئولیت‌پذیری و ساده‌زیستی شکل گرفته و در نهایت به رشد یافتن و بلوغ شخصیتی این شهید بزرگوار انجامیده است.  «حاج رحیم» تنها روایت زندگی یک پدر نیست بلکه نگاهی به یک الگوی تربیتی در بستر خانواده‌ای ایرانی است؛ الگویی که در آن نقش پدر و مادر در پرورش روحیه تعهد، ایمان و تلاش در فرزندان به‌خوبی نمایان می‌شود. همین نگاه باعث شده کتاب علاوه بر روایت زندگی یک خانواده، به‌نوعی بازخوانی تجربه‌های تربیتی نیز تبدیل شود. از این جهت می‌توان مطالعه این کتاب را به والدینی که دغدغه تربیت دینی و انقلابی فرزندان‌شان را دارند توصیه کرد. چون در خلال روایت‌ها و خاطرات، نکات و تجربه‌هایی مطرح می‌شود که می‌تواند برای بسیاری ازخانواده‌ها الهام‌بخش و قابل تأمل باشد. از این رو به بهانه انتشار این کتاب با فائزه طاووسی نویسنده کتاب «حاج رحیم» گفت‌وگو کرده‌ایم که درادامه از نظر می‌گذرانید. 

ایده نوشتن کتاب «حاج رحیم» از کجا شکل ‌گرفت؟  
کتاب «حاج رحیم» دومین تجربه همکاری من با واحد تاریخ شفاهی حسینیه هنر است. ایده اصلی این پروژه در سال ۱۴۰۱ و در جریان برگزاری جشنواره مردمی فیلم عمار شکل گرفت. در سینما فلسطین تهران غرفه‌ای برای انجام مصاحبه‌های تصویری با چهره‌های شاخص تاریخ شفاهی برپا شده بود و من نیز در آن فضا حضور داشتم. در همان غرفه گفت‌وگویی کوتاه با مادر شهید مصطفی احمدی‌روشن انجام شد. پس از آن، یکی از مسئولان بخش تاریخ شفاهی حسینیه هنر به من اطلاع داد که از سال ۱۳۹۳ مجموعه‌ای از مصاحبه‌ها با حاج رحیم احمدی‌روشن انجام شده اما بنابر دلایلی تدوین آنها نیمه‌تمام مانده است. همانجا پیشنهاد شد این مصاحبه‌ها را بررسی کنم و در صورت تمایل، نگارش نهایی کتاب را به‌عهده بگیرم. این پیشنهاد برایم از همان ابتدا جذاب بود. چون احساس می‌کردم با روایتی روبه‌رو هستم که ظرفیت تبدیل شدن به یک اثر خواندنی و ماندگار را دارد. 

این مصاحبه‌ها چه بازه زمانی از زندگی حاج رحیم احمدی‌روشن را دربرمی‌گیرد؟
گفت‌وگوها از دوران کودکی حاج رحیم یعنی از ابتدای دهه ۱۳۳۰ آغاز می‌شد و تا سال ۱۳۹۳ ادامه داشت؛ زمانی که دو سال از شهادت مصطفی احمدی‌روشن گذشته بود. درواقع این مصاحبه‌ها طیف گسترده‌ای از خاطرات و تجربه‌های شخصی و اجتماعی او را شامل می‌شد. از سوی دیگر با این‌که درباره شهدا و به‌ویژه مادران شهدا کتاب‌های زیادی نوشته شده، روایت یک شهید از زاویه نگاه پدرش کمتر مورد توجه قرار گرفته است.همین زاویه دید متفاوت برای من اهمیت داشت. زیرا می‌توانست تصویری تازه از روند شکل‌گیری شخصیت یک شهید درخانواده‌اش ارائه دهد. علاوه براین، شخصیت خود حاج رحیم نیز بسیار خاص و فعال است. او در دوره‌های مختلف زندگی‌اش همواره درگیر مسائل اجتماعی بوده و همین موضوع روایت زندگی او را پرکشش و قابل تأمل می‌کند. 

کتاب «حاج رحیم» چه بخش‌هایی از زندگی این شخصیت را روایت می‌کند؟ 
این کتاب تنها به روایت زندگی یک پدر شهید محدود نمی‌شود بلکه داستان مردی است که در هر مقطع تاریخی تلاش کرده زمانه خود را بفهمد و نسبت به آن واکنش مسئولانه نشان دهد. حاج رحیم احمدی‌روشن در دوران پهلوی در شهربانی خدمت می‌کرد اما هنگامی که با اعتراضات مردمی روبه‌رو شد، از اجرای دستوراتی که علیه مردم بود سرپیچی کرد. همین موضوع باعث شد بارها به سلول انفرادی منتقل شود و فشارهای زیادی را تحمل کند. این روحیه حق‌طلبی و ایستادگی در برابر بی‌عدالتی در تمام مراحل زندگی او ادامه پیدا کرد. حتی در سال‌های جنگ تحمیلی نیز حضوری فعال داشت و تلاش می‌کرد در حد توان خود در خدمت جامعه باشد. نکته مهم این است که پس از شهادت فرزندش نیز این روحیه در او کمرنگ نشد و همچنان نسبت به مسائل جامعه حساس و فعال باقی ماند. درواقع کتاب تلاش می‌کند این مسیر فکری و عملی را به‌صورت یک خط روایی منسجم به مخاطب نشان دهد. 

روند تحقیق و نگارش کتاب چگونه پیش رفت؟ 
مصاحبه‌های اولیه را مرتضی قاضی و میلاد حبیبی از پژوهشگران حوزه تاریخ شفاهی انجام داده بودند و همین مسأله پایه ارزشمندی برای کار فراهم کرده بود. با این حال برای تکمیل روایت، من نیز سراغ حاج رحیم رفتم و مجموعه‌ای از مصاحبه‌های تکمیلی را با ایشان انجام دادم. در این گفت‌وگوها تلاش کردم جزئیات بیشتری از زندگی و تجربه‌های شخصی او ثبت شود تا تصویر کامل‌تری از شخصیتش به‌دست آید. فرآیند تحقیق، تنظیم و نگارش متن حدود یک‌سال زمان برد و در این مدت بارها روایت‌ها بازخوانی و اصلاح شدند تا از نظر دقت تاریخی و انسجام به نتیجه مطلوب برسند. پس از پایان کار نیز نسخه کتاب برای بازبینی در اختیار خانواده شهید قرار گرفت و خوشبختانه با استقبال آنها مواجه شد. برای من رضایت خانواده شهید مهم‌ترین و ارزشمندترین نتیجه این کار بود. 

روایت‌های کتاب تا چه اندازه مستند و مبتنی بر واقعیت هستند؟ 
زندگی حاج رحیم سرشار از فراز و فرود و لحظات پرتعلیق است. به همین دلیل چندان نیازی به داستان‌پردازی یا افزودن عناصر خیالی وجود نداشت. تمام روایت‌های کتاب مبتنی بر مصاحبه‌های مستقیم، خاطرات ثبت‌شده و اسناد معتبر است. در نگارش اثر از روایت اول‌شخص استفاده شده تا خواننده بتواند با تجربه‌ها و احساسات شخصیت اصلی ارتباط نزدیک‌تری برقرار کند. ساختار کتاب نیز به‌صورت خطی طراحی شده است. یعنی از ریشه‌های خانوادگی و تولد حاج رحیم در همدان آغاز می‌شود، سپس به دوران جوانی او، استخدام در شهربانی یزد، رخدادهای انقلاب در آن شهر و سرپیچی‌اش از دستورات مقابله با مردم می‌پردازد. در ادامه آشنایی با خانواده سالاریان، ازدواج، تولد فرزندان و مهاجرت به تهران روایت می‌شود و در نهایت داستان به شهادت مصطفی احمدی‌روشن و نقش‌آفرینی‌های پدر پس از آن می‌رسد. 

شخصیت شهید مصطفی احمدی‌روشن در این کتاب چگونه تصویر شده است؟ 
در این اثر، شهید مصطفی احمدی‌روشن به‌صورت جداگانه و مستقل روایت نمی‌شود بلکه در متن زندگی پدرش حضور دارد. مخاطب در طول روایت به‌تدریج با فضای خانوادگی، شیوه تربیتی و ارزش‌هایی که در این خانواده حاکم بوده آشنا می‌شود و از خلال همین روایت درمی‌یابد چگونه این محیط در شکل‌گیری شخصیت مصطفی تأثیر گذاشته است. حاج رحیم با شیوه تربیتی خاص خود تلاش می‌کرد فرزندانش را با مفاهیمی مانند مسئولیت‌پذیری، صداقت و تعهد اجتماعی آشنا کند و همین نگاه در مسیر زندگی مصطفی نیز تأثیرگذار بود. به همین دلیل فکر می‌کنم این کتاب می‌تواند برای والدینی که دغدغه تربیت فرزند دارند نیز الهام‌بخش باشد. چون یک نمونه واقعی از تأثیر تربیت خانوادگی را نشان می‌دهد. 

تأثیر حضور مردی در لحظات حساس 
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این کتاب انتشار روایت‌هایی است که برای نخستین بار دراختیار مخاطبان قرارمی‌گیرد. تمرکز اثر بر پدر شهید باعث شده تصویری متفاوت از زندگی یک خانواده و از مسیر شکل‌گیری شخصیت یک شهید ارائه شود. درواقع این کتاب تنها یک پرتره از پدر یک شهید نیست بلکه روایت زندگی مردی است که در طول هشت دهه از تاریخ معاصر ایران همواره تلاش کرده در لحظات حساس حضور مؤثر داشته باشد. داستان زندگی او پر از تجربه‌های گوناگون، تصمیم‌های دشوار و ایستادگی در برابر موقعیت‌های پیچیده است.به همین دلیل امیدوارم خوانندگان در کنار آشنایی با زندگی این خانواده، با بخشی ازفضای اجتماعی وتاریخی آن سال‌ها نیز ارتباط برقرار کنند واین روایت برای‌شان ماندگار بماند.