با این حال، روند استرداد مجرمان به ایران در سالهای اخیر نشان داده هیچ کشوری دیگر نمیتواند محل امن برای فراریان باشد. استرداد فرآیندی حقوقی و قضایی است که طی آن مجرمانی که در کشورهای دیگر تحت تعقیب هستند، با همکاری پلیس بینالملل و دستگاههای قضایی کشورهای میزبان، به کشور بازگردانده میشوند. این روند شامل صدور درخواست رسمی، بررسی مراجع قضایی کشور مقصد وهماهنگی برای انتقال قانونی متهم است.در این سالها، افزایش دیپلماسی پلیس ایران و همکاریهای بینالمللی بهویژه با سازمانهایی مانند اینترپل، امکان بازگشت سریعتر و گستردهتر مجرمان را فراهم کرده است. تعداد قابل توجهی از افراد تحت تعقیب با جرائم مالی، جنایی و جرائم سازمانیافته از کشورهای مختلف به ایران استرداد شدهاند و پروندههای آنان در دادسراها مورد رسیدگی قرار گرفته است.مسئولان انتظامی بارها تأکید کردهاند که مرزهای جغرافیایی دیگر مانعی برای اجرای قانون نیستند و مجرمان نمیتوانند با خروج ازکشور ازعدالت فرار کنند. یکی از کشورهایی که پیشتر بهنظر میرسید پناهگاهی امن برای فراریان باشد ترکیه بود.سالها مجرمان اقتصادی، قماربازان اینترنتی، بلاگرها و حتی برخی از متهمان جرائم خشن به این کشور مهاجرت میکردند تا با فعالیت زیرزمینی و استفاده از هویت جعلی، به فعالیتهای خود ادامه دهند. گروهی از چهرههای شناختهشده از جمله بلاگرها و فعالان سایتهای شرطبندی، در این کشور حضور داشتند و برخی از آنهاهنوز تلاش میکنند باجذب دنبالکننده و تبلیغ فعالیتهای غیرقانونی، درآمد کسب کنند. با این حال تغییر سیاستهای دولت ترکیه و پیگیریهای دقیق پلیس اینترپل ایران، دیگر این کشور را به محل امنی برای مجرمان فراری تبدیل نکرده است. در سالهای اخیر تعدادی از مجرمان تحت تعقیب از ترکیه به ایران استرداد شدهاند. میلاد حاتمی یکی ازچهرههای شناختهشده درحوزه قمار اینترنتی، نمونهای ازاین موفقیتهای پلیسی بود. این تحولات پیام روشنی برای شبکههای مجرمانه دارد: فراربه خارج از کشور دیگر سپرامنیتی نیست و هر لحظه ممکن است دست قانون فراریان را بگیرد. مجرمان اقتصادی، فعالان سایتهای شرطبندی و حتی کسانی که تصور میکردند با هویت جعلی میتوانند فعالیت خود را ادامه دهند، حالا در معرض بازگشت اجباری به کشور و رسیدگی قضایی قرار دارند. با ادامه این روند، کارشناسان پیشبینی میکنند که کشورهای همسایه دیگر به بهشت مجرمان فراری تبدیل نخواهد شد و همکاریهای دیپلماتیک و پلیسی ایران با کشورهای همسایه، قدرت بازدارندگی قانون را افزایش داده است.هر استرداد موفق نهتنها مجرمان را به دستگاه قضایی میسپارد بلکه پیامی محکم به دیگر فراریان ارسال میکند؛ اینکه قانون در هر کجا و با هر فاصله جغرافیایی دنبال اجرای عدالت است. این هفته سراغ مهمترین مجرمانی رفتیم که طی سالهای اخیر به ایران استرداد شدهاند. همچنین پرونده تعدادی از مجرمان را بررسی کردیم که تلاشها برای استرداد آنها بینتیجه بوده است.
سرکرده اسکورت دختران
یکی از مجرمانی که توسط پلیس اینترپل به ایران استرداد شد، شهروز سخنور معروف به الکس بود. پرونده شبکه الکس از ۱۸آبان ۱۳۹۸ در دادسرای جرائم امنیت اخلاقی تهران تشکیل شد. گزارشهای اطلاعاتی حکایت از فعالیت گسترده قاچاق زنان و دختران ایرانی به کشورهای امارات و مالزی داشت. شبکه «الکس» بااستفاده ازشرکتهای صوری، معرفینامههای جعلی و اخذ ویزای تحصیلی، دختران را از ایران خارج کرده و در کشورهای مقصد تحت بهرهکشی و فحشا قرار میداد. واحدهای اطلاعاتی پلیس و ضابطان دادسرا پس از ردیابی ارتباطات و ساختار شبکه، اقدام به دستگیری اعضای کلیدی کردند. یکی از مرتبطان شبکه در مالزی که مسئول صدور معرفینامههای جعلی بود بازداشت شد و ضربه مهمی به شبکه وارد شد. پس از آن «الکس» و سه گرداننده دیگر شبکه برای بازداشت و استرداد به ایران شناسایی شدند. این اقدام با همکاری پلیس اینترپل و هماهنگیهای قضایی انجام شد.شبکه با تبلیغات در فضای مجازی و جذب دنبالکنندگان، دختران جوان را اغوا کرده و با وعدههای ویزای تحصیلی یا فرصتهای شغلی، آنان را به خارج از کشور میفرستاد. برخی اعضای شبکه حتی از مهر ویزای جعلی برای عبور سریع از مرزها استفاده میکردند. فعالیتهای این شبکه، مصداق بارز قاچاق انسان به قصد فساد و فحشا تشخیص داده شد.دادگاه انقلاب اسلامی تهران پس از بررسی شواهد و اعترافات، حکم اعدام الکس را صادر و سایر اعضای شبکه را به مجازاتهای سنگین محکوم کرد. این حکم پس از تایید اجرا شد.
از شرطبندی تا حکم سنگین
میلاد حاتمی یکی از شاخهای مجازی بود که در زمینه سایتهای شرطبندی و ترویج چالشهای غیراخلاقی فعالیت میکرد. او هم با پیگیری پلیس اینترپل به ایران مسترد شد. میلاد حاتمی فعالیت مجرمانه خود را از سالها قبل و با سفر به ترکیه آغاز کرد. او پس از خروج از ایران، عکس و فیلمهایی از خود درمهمانیهای لاکچری و همراه دختران منتشر کرد و خیلی زود توانست با افزایش دنبالکنندگان صفحهاش به یکی از شاخهای مجازی تبدیل شود. اوازخود با دختران عکس و فیلم منتشر میکرد و مدعی بود مربی بدنسازی آنهاست. به همین دلیل ابتدا لقب آقای مربی را در فضای مجازی به او دادند. او پس ازمدتی به استانبول،بهشت شاخهای مجازی رفت وازمنبع درآمدخودرونمایی کردومثل دیگر شاخهای مجازی ترکیهنشین به تبلیغ سایتهای شرطبندی پرداخت. میلاد یک روز سوار بر خودروی پلیس ترکیه فیلمی از خود در خیابانهای استانبول منتشر کرد که با اعتراض و خشم مردم ترکیه بهخاطر نقض مقررات قرنطینه کرونا مواجه شد. او پیش از این نیز در اقدام عجیب دیگری با خودروی لوکس به فروش هندوانه در خیابانهای استانبول پرداخته بود که در پی این اقدام جریمه و خودروی او برای ۱۵روز از تردد در معابر عمومی بهدلیل استفاده نامناسب از وسایل نقلیه خارج از چارچوب قانونی تعیین شده، منع شده بود. میلاد تصور میکرد این بار هم درنهایت با این جریمه روبهرو خواهد شد اما ساعتی بعد دستگیر و با پیگیری پلیس بینالملل ایران، تحویل مأموران ایران شد. او بعد از محاکمه با مجازات سنگینی روبهرو شد.
خواننده جنجالی بازگشت
تتلو یکی دیگر از چهرههایی بود که استرداد او به ایران جنجالی شد. البته برخی معتقدند ماجرا او استرداد نبوده و پلیس ترکیه اخراجش کرده است. ماجرای این سلبریتی پرحاشیه ایرانی سال۹۷ و زمانی رقم خورد که نتوانست مجوز برگزاری کنسرت در ایران را بگیرد و برای همین به ترکیه رفت و از همانجا شروع به ارتکاب اعمال مجرمانه کرد. سال۹۸ با برگزاری کنسرتی در گرجستان، جنجال بزرگی راه انداخت. او در کنسرت خود که با کف و هورای طرفداران نوجوانش همراه بود، شروع به مصرف ماده مخدر گل در میان طرفدارانش که اغلب نوجوان بودند، کرد. تتلو پس از برگزاری کنسرت به ترکیه بازگشت اما بلافاصله سردی دستبند پلیس را دور دستانش احساس کرد.با دستگیری او، سخنگوی وقت نیروی انتظامی درباره اتهامات تتلو گفته بود: «به درخواست مرجع قضایی و بهدلیل ترغیب شهروندان و خصوصا جوانان به استفاده از مواد مخدر بهویژه روانگردانها و همچنین اشاعه فساد، پلیس بینالملل فراجا از طریق سازمان اینترپل برای این تبعه ایرانی اعلان قرمز صادر کرد». با صدور اعلان قرمز و درحالی که انتظار میرفت تتلو بهزودی به ایران مسترد شود اما تیم حقوقی این سلبریتی پرحاشیه با طرح ادعای واهی خطر جانی استرداد، مانع از انتقال او به ایران شد و تتلو را آزاد کردند. اوایل آذر سال ۱۴۰۲ و با ورود پلیس ترکیه به ماجرای خانه وحشت او، تلاش کرد شرایط را برای بازگشت او به ایران فراهم کند وچندین بار هم در فرودگاه استانبول و مقابل کنسولگری ایران جنجال به پا کرد؛ جنجالهایی که سرانجام باعث دستگیری او شد. بازداشت تتلو دراواسط آذر احتمال استرداد اوبه کشورراقوت بخشید تا اینکه پلیس ترکیه او را اخراج و در مرز بازرگان تحویل پلیس ایران شد. پس از انتقال تتلو به تهران، رسیدگی به پروندهاش در دو بخش دادسرا و دادگاه کیفری یک تهران آغاز شد. او پس از محاکمه در دادگاه کیفری یک استان تهران حکم اعدام گرفت که این حکم در دیوان عالی کشور مهر تایید خورد. تتلو در ادامه توبه کرد که احراز آن از سوی دادگاه در حال بررسی است.
قاتلانی که راه فرار نداشتند
همانطور که در ابتدای مطلب اشاره کردیم، گاهی مجرمان فراری به اتهام جرائم خشن مثل قتل از کشور فرار میکنند که آنها هم آنسوی مرز حاشیه امنی ندارند. چندی قبل رئیس پلیس بینالملل فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران از استرداد فردی به اتهام قتل به کشور خبردادوگفت: متهم از طریق مرززمینی مسترد وتوسط عوامل انتظامی به مرجع قضایی تحویل داده شد. وی در یکی از مناطق مرزی، بهدلیل اختلافات خانوادگی و با انگیزههای مادی، به سمت خودروی یکی از آشنایان خود تیراندازی کرد که بر ثر اصابت گلوله، مقتول جانباخت.در تحقیقات اولیه عوامل پلیس آگاهی استان مربوطه، مشخص شد ضارب پس از ارتکاب عمل مجرمانه، با خودروی خود از صحنه متواری و بهصورت غیرمجاز از کشور خارج میشود. پلیس بینالملل فراجا با استفاده از ظرفیتهای سازمان اینترپل و هماهنگیهای لازم با مراجع مربوطه داخلی و خارجی، علیه متهم اعلان قرمز صادر کرد و شناسایی این شخص بهصورت ویژه در کشورهای منطقه در دستورکار قرار گرفت تا اینکه دستگیر و به کشور مسترد شد.رئیس پلیس بینالملل فراجا در آذرماه ۱۴۰۴ از استرداد یک فرد متهم به قتل به کشور خبر داد. به گفته وی، این متهم در جریان درگیری باشخصی،با استفاده ازچاقو او را به قتل رسانده و بلافاصله پس از ارتکاب جنایت، متواری و بهصورت غیرقانونی از کشور خارج شده بود. با استفاده از ظرفیتهای سازمان اینترپل و هماهنگی با مراجع داخلی و خارجی، اعلان قرمز برای متهم صادر ومحل اختفای او درکشورهای همسایه شناسایی شد.در پروندهای دیگر، یکی مجرمان سابقهدار مواد مخدر شهرستان شفت، در زمانی که در مرخصی از زندان بهسر میبرد، با سلاح گرم عموی خود را به قتل رساند و از محل فرار کرد. متهم پس از ارتکاب قتل، با حمایت قاچاقچیان مواد مخدر و باند قاچاق انسان، بهصورت غیرمجاز از ایران به ترکیه و استان وان فرار کرد.وی اواخر خرداد ۱۴۰۲ در ترکیه دستگیر و پس از پیگیریهای مستمر و هماهنگی با پلیس بینالملل، با نظارت معاونت بینالملل قوه قضاییه و طی تشریفات قانونی، به ایران مسترد شد.
دستگیری مدیرعامل فراری
با اینکه استرداد چهرههای مجازی به کشور همیشه جنجالی بوده اما براساس اخبار پلیس، بیشترین متهمانی که به کشور مسترد شدند متهمان اقتصادی بودند. چندی پیش در پی دستور مقامات قضایی مبنی بر صدور اعلان قرمز (تحت تعقیب بینالمللی) علیه مدیرعامل سابق بانک سرمایه (یکی از متهمان پرونده چند هزار میلیارد تومانی بانک سرمایه و صندوق ذخیره فرهنگیان)، پلیس بینالملل فراجا ضمن هماهنگیهای لازم با مراجع مربوطه، این متهم را به کشور بازگرداند.دریکی ازمهمترین پروندههای اقتصادی که افکار عمومی را درگیر کرد، پلیس بینالملل فراجا خبر داد که متهم اصلی مرتبط با پرونده بزرگ کلاهبرداری شرکت هرمی «یونیک فاینانس» با مبالغ کلان از سرمایه شهروندان، پس از صدور اعلان قرمز اینترپل در کشور همسایه شناسایی، دستگیر و به ایران بازگردانده شد .این متهم بهعنوان یکی از عوامل کلیدی شبکه هرمی شناخته میشود که از سالهای گذشته با وعده سرمایهگذاری در بازارهای جهانی از ۲۱هزار نفر حدود ۲۰۰میلیون دلار را اخذ کرده بود و پس از فرار از کشور تحت پیگرد قرار گرفت؛ متهمی که در بهمن ۱۴۰۴ بعد از دو سال متواری شدن بالاخره دستگیر و به ایران بازگردانده شد. در پرونده دیگری متهم زنی پس از کلاهبرداری و فرار از کشور، دستگیر و مسترد شد. این زن با سوءاستفاده از اعتماد دو نفر از نزدیکان خود، مبلغ ۳۲هزار دلار را برای اخذ ویزای شنگن از آنها دریافت و گریخته بود که علیه او اعلان قرمز صادر شد. زن کلاهبردار بهدلیل عدم تمدید روادید محل اقامت خود در یکی از کشورهای جنوب شرق آسیا را ترک و همراه فرزند خردسالش راهی کشور دیگری شده بود که در آنجا اجازه ورود به وی داده نمیشود. بنابراین به یکی از کشورهای دیگر همسایه میرود که در آنجا دستگیر و به ایران بازگردانده شد.همچنین زن دیگری با ۱۴۰شاکی در آنسوی مرزها دستگیر و به ایران مسترد شد. متهم با ادعای داشتن دانش سایبری وخرید رمز ارز در پایینترین قیمت، از مالباختگان پرونده که تعداد آنها بیش از۱۴۰نفر است، مبالغی را اخذ کرده تا ضمن خرید ارز دیجیتال برای افراد، عواید حاصل از معاملات انجام شده را بهصورت توافقی بین طرفین تقسیم کند. فردتحت تعقیب پس از اخذ مبالغ مذکور از مالباختگان،اقدام به احداث غیرقانونی مزرعه بیتکوین کرده است.متهم پس ازمدتی ضمن انتقالحدود ۳۵بیتکوین ماین شده بهحساب شخصی خود، متواری وهمراه فرزندان خویش بهصورت غیرقانونی از کشور خارج میشود.این زن علاوه بر کلاهبرداریهای صورت گرفته، پس از خروج غیرقانونی از کشور، با استفاده از گذرنامه جعلی افغانستانی، اقدام به راهاندازی سایت صرافی ارز دیجیتال غیرمجاز در یکی از کشورهای همسایه میکند. پلیس بینالملل فراجا با استفاده از ظرفیتهای سازمان اینترپل و هماهنگیهای لازم با مراجع مربوطه داخلی و خارجی، علیه متهم اعلان قرمز صادر و شناسایی این فرد بهصورت ویژه در کشورهای منطقه در دستور کار قرار گرفت. در نهایت با بهرهگیری از توان دیپلماسی انتظامی، متهم در یکی از کشورهای همسایه دستگیر و در معیت عوامل انتظامی به کشور مسترد و تحویل مرجع قضایی مربوطه شد.
مجرمانی که همچنان فراری هستند
با وجود پیگیریهای پلیس اینترپل و دستگاه قضایی برخی مجرمان هم از اعلان قرمز فرار کرده و تلاشها برای استرداد آنها بینتیجه مانده است. یکی از معروفترین آنها، محمودرضا خاوری، متهم اختلاس ۳۰۰۰میلیارد تومانی است که بهدلیل اخلال در نظام اقتصادی کشور به ۲۰ سال حبس و بهدلیل اخذ رشوه به ۱۰ سال حبس، همچنین پرداخت جریمه نقدی معادل مبلغ رشوه سهمیلیون دلاری محکوم شده است. وی که در پی افشای فساد بزرگ مالی در مهرماه ۱۳۹۰ از مقام خود استعفا و به کانادا فرار کرد، در شعبه ۲۶ دادگاه انقلاب به ریاست قاضی ابوالقاسم صلواتی بهصورت غیابی محاکمه شد. از سال ۱۳۹۱ با وجود پیگیریهای پلیس اینترپل کشورمان برای بازگرداندن محمود خاوری، پلیس اینترپل کانادا با اعلام اینکه مدیرعامل سابق بانک ملی همچنان در اتاوای کانادا زندگی میکند، از تحویل وی به ایران خودداری میکند.
دومین متهم تحت تعقیب مرجان شیخالاسلامی آلآقاست که بهعنوان یکی از متهمان اصلی و فراری در پرونده بزرگترین اختلاس تاریخ ایران (پرونده فساد در پتروشیمی) قرار دارد. وی شریک متهم ردیف اول این پرونده است و در یکی از پروندههای خود بیش از ۴.۷میلیارد دلار اختلاس کرد. مرجان شیخالاسلامی در مرداد ۱۳۹۶ از ایران به ترکیه فرار کرد و با آنچه دزدیده بود، شرکتهایی در ترکیه خرید. او سپس سرمایه و زندگیاش را از ترکیه به کانادا منتقل کرد. متهمان ردیف اول و دوم پرونده کوروشکمپانی هم پس از فرارازکشور با اعلان قرمزروبهرو شده وتاکنون دستگیروبه کشور منتقل نشدهاند. سعدالله امیرشقاقی که به پدرخوانده سایتهای شرطبندی معروف شده، یکی دیگر ازهمین مجرمان است.سعدالله چندی قبل بهدلیل طرح اتهامات سنگین از سوی دولت ترکیه سلب تابعیت و گمانهزنیهایی درباره استرداد او به ایران مطرح شد اما با گذشت ۲۰ماه هنوز به کشور تحویل داده نشده است. اوپیش ازاین در مصاحبهای ادعاکرده بود ارتباط خوبی با مقامات پلیس و دستگاه قضایی ترکیه دارد. یکی دیگر از این مجرمان ساشا سبحانی است که سال گذشته معاون وقت امور بینالملل قوه قضاییه در نامهای به وزارت خارجه، خواستار استرداد او به ایران شد اما تلاشها برای انتقالش بینتیجه ماند.