انتخاب جنسیت ، چرا؛

در این روش پیش از این که لقاحی بین اسپرم و تخمک صورت پذیرد ، تلاش می شود تا جنین حاصله از جنس مورد علاقه تولید شود. روشهای زیادی از قبیل روشهای تغذیه ای ، زمان بندی و روشهای دیگر آزمایش شده که هرکدام فقط احتمال جنسیت جنین را بالا می برد. روشهای آزمایشگاهی برای جدا سازی اسپرم های حاوی کروموزوم x و y از طرق مختلف انجام شده و نتایج مثبت نسبی نیز به همراه داشته است. بیشترین احتمالی که در جداسازی اسپرم ها برای تعیین جنسیت تاکنون داده شده 85 درصد است . برای دنیا از لحاظ اخلاقی در ارتباط با این نوع تعیین جنسیت سوالی مطرح نیست ، هرچند که میزان موفقیت آن صددرصد نیست. روش دیگر انتخاب جنسیت پیش از لانه گزینی : نوع دیگر تعیین جنسیت پس از لقاح و پیش از لانه گزینی جنین در رحم است . این روش از طریق تشخیص ژنتیکی قبل از لانه گزینی جنین یا PGD انجام می شود. روش کار در PGD به این ترتیب است که ابتدا لقاح آزمایشگاهی (IVF) برای زوج انجام شده و جنین 4تا 8 سلولی تشکیل می شود سپس زیر میکروسکوپ خاص ، یک سلول این جنین جدا شده و بقیه جنین در انکوباتور سالم نگهداری می شود. سلول جدا شده به آزمایشگاه ژنتیک برده می شود و روی کروموزم های آن آزمایش می شود. در این روش علاوه بر سلامت کروموزم ها، می توان جنسیت جنین را از روی داشتن کروموزم های xx و xy تعیین کرد سپس از بین جنین ها آنهایی که انتخاب می شوند به رحم مادر انتقال می یابند. انتخاب جنسیت می تواند از بروز بیماری های وابسته به جنس مثل هموفیلی جلوگیری کند. در چنین مواردی زوج حامل ژن معیوب تحت باروری آزمایشگاهی قرار گرفته و جنین های دختر به خانم انتقال می یابند و بدین وسیله فرزندان سالم به دنیا می آیند. اگر از این روش برای انتخاب جنسیت فرزند بدون خطر بیماری وابسته به جنس و صرفا با انتخاب والدین استفاده شود.

واکنش جهانی نسبت به تعیین جنسیت

انجمن اروپایی تولید مثل و جنین شناسی نتوانسته به نتیجه قطعی در باره انتخاب جنسیت از طریق PGD برسد. در بیانیه این انجمن با اشاره به تغییر نسبت جنسی جامعه این کار جایز دانسته نشده مگر در مورد پزشکی که جایز است . انجمن امریکایی تولید مثل این کار را به طور کلی نکوهش کرده است . در 10 کشور اتحادیه اروپایی همچنین هند ، استرالیا ، کانادا و انگلستان قانونی علیه انتخاب جنسیت به طریق PGD وجود دارد اما بقیه کشورها تقریبا از توصیه های انجمن های بین المللی پیروی کرده یا آن را آزاد می دانند.

علمای اسلامی چه می گویند؛

درباره این مساله هنوز تحقیق مفصل فقهی صورت نگرفته است اما علمای اسلامی دیگر کشورها با استناد به قرآن کریم ، سوره شوری ، این کار را جایز ندانسته اند. استناد آنها به این آیه از این منظر است که این کار دخالت در کار خداست که به نظر درست نمی رسد البته به نظر می رسد جایگاه یک پژوهش وسیع در رابطه با مسائل فقهی حقوقی در رابطه با انتخاب جنسیت طبق فقه شیعه و قوانین جمهوری اسلامی ایران همچنان خالیست.

شیوه ای که همیشه توصیه نمی شود

نکته دیگر این است که آثار داروهای به کار رفته در باروری آزمایشگاهی هنوز به طور کامل روشن نیست. بنابراین توصیه نمی شود زوجی را که مشکل باروری ندارند ، تحت این داروها و باروری آزمایشگاهی قرار داد فقط به خاطر انتخاب جنسیت جنین . کسی که دچار ناباروری است و خود به خود تحت این داروها قرار می گیرد نیز براحتی نمی تواند این روش را انتخاب کند زیرا در این فرد اگر چندین جنین تشکیل شود ، سالمترین و با کیفیت ترین آنها انتخاب می شود تا به رحم مادر انتقال یابد و حال اگر قصد انتخاب جنسیت باشد ، مساله انتخاب بهترین جنین تحت الشعاع قرار گرفته و شانس باروری زوج و جنین سالمتر به مخاطره می افتد.

تشخیص ژنتیکی پیش از لانه گزینی
در پژوهشکده رویان جهاد دانشگاهی

به کارگیری روش تشخیص ژنتیکی پیش از لانه گزینی از طرحهای پژوهشکده رویان در اوایل دهه 80 شمسی در زمان مدیریت زنده یاد دکتر کاظمی آشتیانی آغاز شده است . پیش از به کارگیری این روش در مورد بیماران ، پژوهشکده در فاز تحقیقاتی نسبت به بررسی جوانب امر اقدام کرد. نخستین PGD موفق درخصوص بیماران در تاریخ 23 دی ماه 1382 انجام شد. علت استفاده این بود که شوهر مشکل میکرودلیشن کروموزم Y داشت و نمی خواست این مشکل احیانا به فرزند پسرش منتقل شود لذا PGD برای انتخاب جنسیت انجام شد و این زوج اکنون دارای دختران دو قلوی سالم هستند. از آن تاریخ تاکنون به صورت روتین PGD یا به صورت دقیق تر PGS برای غربالگری یا اسکرین کردن صحت تعداد کروموزم های جنین برحسب درخواست بیماران در پژوهشکده انجام گرفته است . در پاره ای از موارد جنین های متعلق به بیماران دارای ناهنجاری های ساختاری درکروموزم را با استفاده از پروب های مربوطه قبل از انتقال جنین تشخیص داده و جنین های سالم به مادران انتقال یافته و جنینهای ناقص دور ریخته شد. در خصوص انتخاب جنسیت علی رغم سادگی انجام آن ، این کار صرفا برای جلوگیری از بروز بیماری های وابسته به جنس صورت گرفته است و یکی از مواردی که در بازدید مقام معظم رهبری با ایشان مطرح شد ، در خواست زوجین بارور برای انتخاب جنسیت فرزندانشان بود. تاکنون بیش از 40 فرزند حاصل از روشهای مشترک IVF+PGD در رویان متولد شده اند و بیماران به سبب ملاحظه قابلیت های این روش هر روز بیشتر داوطلب آن می شوند.

دکتر رضا سامانی
عضو هیات علمی پژوهشکده رویان