نیم قرن سلطه گری

کودتای 28مرداد 1332آغاز دوره جدیدی در فضای سیاسی ایران بود که دخالت و حضور همه جانبه امریکا در ایران

کد خبر: ۱۴۶۴۰

را به همراه داشت . این حضور که از سالها پیش و در قالبهای متفاوت آغاز شده بود، از مقطع یاد شده ، شکل فراگیر و آشکارتری به خود گرفت ؛ به طوری که در آستانه انقلاب اسلامی ، ایران عملا به کشوری تحت الحمایه امریکا تبدیل شده بود که اعتراضات بسیاری را نیز موجب شد و در نهایت به شکل گیری انقلاب اسلامی انجامید. با وقوع انقلاب اسلامی که اساسا صبغه ای ضداستعماری و استقلال طلبانه داشت و سبب از دست دادن بزرگترین و مهمترین پایگاه امریکا در منطقه شد، دخالت های این کشور به گونه ای دیگر ادامه یافت و هر از گاهی در قالب اقدامات خصمانه متجلی می شد که اساس انقلاب و نظام حاکم را نشانه گرفته بود؛ فرآیندی که همچنان با شدت تمام ادامه دارد و حتی جدی تر نیز شده است . مقاله حاضر که توسط جمعی از پژوهشگران در مرکز پژوهش های صدا و سیما تهیه شده ، با بررسی روند فوق ،به حضور و نقش امریکا در ایران پیش از انقلاب و سیاست های آن کشور علیه جمهوری اسلامی ایران پس از پیروزی انقلاب می پردازد.
الف ) دخالت های ایالات متحده در ایران پیش از پیروزی انقلاب اسلامی سابقه حضور امریکایی ها در ایران به اواخر قرن نوزدهم باز می گردد. روابط دو کشور با خدمات آموزشی و بهداشتی امریکا در ایران آغاز شد. این اقدامات سرانجام به روابط سیاسی و گشایش سفارتخانه در دو کشور در سال 1883انجامید . با وجود این ، به سبب انزواگرایی امریکا که منبعث از دکترین اعلام شده مونورئه بود، این کشور تا پایان جنگ دوم جهانی نتوانست نقش چشمگیری در معادلات سیاسی ایران ایفا کند؛ اما در خلال سالهای 1940-45، امریکایی ها به عنوان بخشی از نیروهای انگلیسی وارد ایران شدند و به زودی پستهای کلیدی ، نظیر شهربانی و وزارت اقتصاد و امثال اینها را در اختیار گرفتند؛ پس از آن نیز ایالات متحده سعی کرد در چارچوب دکترین ترومن ، نقش فعالی را در صحنه سیاسی ایران به عنوان یکی از اجزای سد نفوذ کمونیسم به عهده گیرد. دولت امریکا، اصل 4ترومن را در 30دی 1327اعلام کرد که هدف آن مقابله با گسترش نفوذ کمونیسم در چارچوب سیاست جدید جهانی امریکا بود و از طریق اعطای کمکهای مالی و فنی به کشورهای عقب مانده جهان سوم شکل می گرفت . ایده جلوگیری از گسترش نفوذ مارکسیسم ، سرانجام در دوره آیزنهاور به مشارکت امریکا در کودتای 28مرداد 1332علیه نهضت ملی شدن صنعت نفت انجامید.
الف)دکترین آیزنهاور، بازدارندگی فراگیر پس از پایان یافتن دوره ریاست جمهوری ترومن ، گروه آیزنهاور - دالس از حزب جمهوریخواه در انتخابات ریاست جمهوری ایالات متحده در پاییز )1952(1331، به پیروزی رسیدند. آیزنهاور که در زمانه گسترش ایده مک کارتیسم و راست گرایی افراطی به پیروزی رسیده بود، سعی کرد، از سیاست های منفعلانه ترومن در برابر کمونیسم فاصله بگیرد و آن را به یک استراتژی فعال و تهاجمی تبدیل کند؛ در نتیجه گروه مذکور در سیاست خارجی ، خواهان تشدید جنگ سرد، گسترش پیمان های نظامی ، تقویت سازمان سیا و انجام عملیات های مخفی و کودتا در کشورهای مختلف جهان برای مقابله با کمونیسم بودند. در چارچوب این دکترین ، تحولات سیاسی ایران که یکی از حلقه های مهم تکمیل استراتژی دیوار آهنین به دور شوروی محسوب می شد، بیش از پیش مورد توجه برادران دالس و آیزنهاور قرار گرفت . تحولات ناشی از ملی شدن صنعت نفت ، تحرکات حزب توده و مخالفت مصدق با پیشنهادهای چرچیل - ترومن به منظور حل بحران نفت ، خطر نفوذ کمونیسم و تسلط شوروی بر کشورمان را برای سیاستمداران امریکایی قریب الوقوع جلوه گر کرد، بنابراین در مارس 1953 (فروردین ماه1332)امریکایی ها به پیشنهاد انگلیس پاسخ مثبت دادند و آمادگی خود را به منظور همکاری مشترک برای انجام کودتا در ایران اعلام کردند. در 16فروردین همان سال ، دولت امریکا مبلغ یک میلیون دلار به صورت علی الحساب در اختیار کمیته طراح کودتا قرار داد تا برای سرنگونی دولت دکتر مصدق هزینه شود. براساس طرح کمیته مذکور، مشهور به T.P.Ajax، سرلشکر زاهدی با حمایت امریکا و انگلیس ، رهبری اجرایی کودتا را به عهده می گرفت و پس از موفقیت کودتا، با تشکیل حکومت نظامی ، زمینه های لازم را برای سرکوب هرگونه واکنش در برابر کودتا فراهم کرد؛ بنابراین کودتای 28مرداد 1332، نقطه شروع تسلط همه جانبه امریکا بر ایران به شمار می آید که 25سال تداوم یافت . پس از کودتای اوت /1953مرداد 32، دولت امریکا تا سال 1954، مبلغی معادل 5/84 میلیون دلار به دولت زاهدی کمک کرد. در یک دهه پس از کودتا، امریکا به طور متوسط سالانه مبلغ 4/121 میلیون دلار به ایران کمک اقتصادی و نظامی می کرد. سازمان C.I.Aهمچنین مبالغی در حمایت از نامزدهای مورد نظر برای ورود به مجلس شورای ملی که در اوایل 1954برگزار شد، پرداخت کرد. در زمینه خدمات اطلاعاتی نیز در سپتامبر 1953یک ژنرال ارتش امریکا که برای سازمان C.I.Aکار می کرد، در پوشش وابستگی نظامی به ایران اعزام شد و به سازماندهی و آموزش واحدهای جدید اطلاعاتی همت گماشت . این واحد زیر نظر فرمانداری نظامی تهران که توسط ژنرال تیمور بختیار اداره می شد، در دسامبر 1953تاسیس شد. ژنرال امریکایی به آموزش موضوعات و مسائل امنیت داخلی ، از جمله مراقبت و بازجویی و کاربرد آن در شبکه های اطلاعاتی اقدام کرد. این واحد اولین و موثرترین واحد امنیتی - عملیاتی در ایران بود که بعدها به سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک ) تغییر نام داد. همچنین بین سالهای 1331تا 1335تعداد بی سابقه ای از مستشاران فنی امریکایی وارد ایران شدند. تعداد مستشاران سازمان C.I.Aکه در سال 1330کمتر از 10نفر بود، 3سال بعد به 308نفر رسید. از سوی دیگر، یکی از مهمترین نتایج کودتا برای بریتانیا و ایالات متحده ، انعقاد قرارداد فروش نفت و گاز یا کنسرسیوم با دولت ایران بود. در واقع یکی از ماموریت های رژیم کودتا، حل بحران نفت به نفع امریکا و انگلیس از طریق انعقاد قرارداد مذکور بود و به همین دلیل این ماموریت به علی امینی وزیر دارایی کابینه زاهدی محول شد که به عنوان دوست وفادار و حافظ منافع امریکا شناخته می شد. سرانجام در مرداد - 1333یک سال پس از کودتا - بین علی امینی و هوارد پیج امریکایی به نمایندگی از شرکتهای طرف قرارداد، موافقت نامه ای به نام «قرارداد کنسرسیوم » منعقد شد. بر طبق قرارداد مذکور، شرکتهای امریکایی استاندارد نیوجرسی ، استاندارد کالیفرنیا، سرکونی واکیوم ، تگزاس و گلف ، هرکدام 8درصد سهام کنسرسیوم را به خود اختصاص دادند. حل بحران نفت و سرکوب حزب توده ، ایران را مهیا کرد تا با ورود به پیمان های نظامی ، یکی دیگر از اجزای دکترین آیزنهاور را محقق کند. در 19مهر ماه 1334، دولت ایران رسما اعلام کرد که تصمیم گرفته است به پیمان همکاری دو جانبه عراق و ترکیه یا پیمان بغداد بپیوندد. اعضای پیمان مذکور که به پشتیبانی امریکا تشکیل شده بود، عبارت بودند از: عراق ، ترکیه ، پاکستان و بریتانیا. هدف پیمان بغداد که پس از فروپاشی نظام سلطنتی عراق در تیر ماه 1337، سازمان پیمان مرکزی یا سنتو نام گرفت ، همانند پیمان ناتو و پیمان سیتو، عبارت بود از ایجاد کمربندی دفاعی در برابر نفوذ عقیدتی ، سیاسی و تهدیدات نظامی اتحاد شوروی . دولت امریکا به عنوان عضو کمیسیون های نظامی و اقتصادی سنتو، قصد داشت از پیمان نظامی بغداد برای اتصال ناتو به سیتو استفاده کند. در عین حال پس از وقوع کودتای عبدالکریم قاسم در عراق در تیر ماه 1337و خروج این کشور از پیمان سنتو، شاه ایران هراسان از نفوذ کمونیسم و به خطر افتادن امنیت رژیم شاهنشاهی ، در 14اسفند 1337موافقت نامه ای دو جانبه را با ایالات متحده منعقد کرد. این موافقت نامه مشتمل بر 6ماده از سوی حسن ارفع سفیر ایران در آنکارا و فلچروارن سفیر امریکا در ترکیه به امضائ رسید و براساس آن ، ایالات متحده متعهد می شد در صورتی که ایران مورد تجاوز قرار گیرد، بر طبق قانون اساسی ، اقدامات مقتضی شامل استفاده از نیروی نظامی را - با توافق طرفین - به عمل آورد. با عقد این قرارداد، روابط ایران با امریکا از حالت عادی و رسمی به وضعیت دست نشاندگی تغییر یافت . در چارچوب این وضعیت دست نشاندگی ، یک گروه 5نفره آموزشی در کانون گروه مستشاران نظامی امریکا قرار گرفت که در بسیاری از عملیات اطلاعاتی و خرابکاری علیه اتحاد شوروی و عراق شرکت کرد . در فاز فرهنگی نیز رادیو صدای امریکا، سازمان چاپ و پخش کتاب و سازمان دوستان امریکایی خاورمیانه از جمله موسساتی بودند که در چارچوب سیاست خارجی آیزنهاور فعالیت می کردند. سازمان دوستان امریکایی خاورمیانه ، برنامه هایی برای کمک به ایرانیان تحصیلکرده در امریکا برای یافتن شغل در ایران نیز اجرا کرد. سازمان مذکور، از سازمان های ایرانی مانند انجمن ایران و امریکا، سازمان پیشاهنگی پسران تهران ، باشگاه بین المللی بازرگانان و باشگاه روتاری پشتیبانی می کرد. در عین حال ، یکی از اقدامات امریکا در دوره آیزنهاور که به دلیل ناهماهنگی با دولت بریتانیا به شکست انجامید، حمایت از طرح کودتای نظامی سرلشکر قرنی بود. قرنی از افسرانی بود که در کودتای 28مرداد 32شرکت کرد و با حمایت امریکایی ها، به ریاست رکن 2ارتش منصوب شد که در آن شرایط، مهمترین مقام اطلاعاتی کشور به شمار می رفت . در سال 1337، قرنی طرح یک کودتای نظامی را با هدف برکناری شاه و برقراری یک حکومت نظامی پی افکند که با حمایت امریکا مواجه شد. جریان توسط انگلیسی ها به اطلاع شاه رسانده شد و قرنی با استناد به مدارکی که انگلیسی ها در اختیار او گذاشته بودند، دستگیر و روانه زندان شد و صرفا با وساطت امریکایی ها تنها به 3سال زندان محکوم شد.