به دنبال یک سنگ صبور

مشاوران مدرسه می توانند از یک طرف در زمینه آموزش مهارت های زندگی و افزایش کیفیت بهداشت روانی و از طرف دیگر در شناسایی اختلالات یادگیری و روانی و درمان یا ارجاع موارد حاد به دانش آموزان کمک کنند. دکتر افضلی ، پژوهشگر و عضو هیات علمی دانشگاه در این زمینه می گوید: مشاور مدرسه می تواند برای بالا بردن بهداشت روانی و پیشرفت تحصیلی دانش آموز موثر باشد ؛ برای مثال در حوزه یادگیری ممکن است تشخیص داده شود یک دانش آموز به دلیل برنامه ریزی نداشتن و دانش آموز دیگر به دلیل وجود برخی ناتوانی ها و اختلالات روانی نمی تواند پیشرفت تحصیلی داشته باشد. این دو دانش آموز کاملا با هم متفاوتند. درباره دانش آموز اول با برنامه ریزی و کنترل می توان مشکل را حل کرد ؛ اما درخصوص دانش آموزی که دارای ناتوانی های ویژه است مشاور حتی اگر قادر نباشد کار مهمی برای او انجام دهد ، مورد را شناسایی می کند و او را به متخصص ارجاع می دهد ؛ بنابراین ممکن است کار مشاور در مدرسه فقط شناسایی و ارجاع باشد که خود این شناسایی کمک مهمی به سیستم آموزش و پرورش می کند.
قائم مقامی نیز به موارد دیگری اشاره می کند که اهمیت حضور مشاوران را در مدرسه هر چه بیشتر روشن می کند. به اعتقاد او ، دانش آموزان در مدرسه و بویژه در مقطع راهنمایی که سن بحران است ، با مشکلات روحی ، روانی ، مسائل جنسی ، بلوغ و... مواجهند. او می افزاید: گاه با مواردی مواجه می شویم که دانش آموز تیک دارد ، لکنت زبان دارد ، دست و پایش می لرزد یا اضطراب شدید دارد. بعضی از خانواده ها نیز تامین مالی را برای فرزندان خود کافی می دانند ، در حالی که بسیاری از دانش آموزان کمبود محبت و بسیاری نیز به دلیل جو فرزندسالاری شدید حاکم بر خانواده افراط در محبت دارند. همه این موارد حکایت از ضرورت وجود نیروی مشاور قوی و کارکشته ای است که والدین و دانش آموزان بتوانند به او اعتماد و ارتباط برقرار کنند. به اعتقاد مدیر مدرسه راهنمایی عترت ، امروزه مشکلات دانش آموزان تخصصی تر شده است.
در گذشته مسوولان مدرسه می توانستند در امور خانوادگی دانش آموزان مداخله کنند و اولیا این نوع مداخلات را می پذیرفتند و بسیاری از مشکلات آنها با کمک کادر مدرسه برطرف می شد ؛ اما امروزه خانواده ها تمایلی به این دخالت ها ندارند ، بنابراین باید مشاوران خیلی قوی در مدرسه ها حضور داشته باشند و میان دانش آموزان نیازسنجی کنند. این در حالی است که آموزش و پرورش نتوانسته به اندازه کافی نیروی مشاور در اختیار مدارس راهنمایی قرار دهد.
هاشمی ، مدیر مدرسه راهنمایی شهید باهنر منطقه 13 نیز درباره ضرورت حضور مشاور در مدارس راهنمایی معتقد است.

کارکرد مشاوره در مدرسه مشاور می تواند فرد را متقاعد کند که واقعیت های موجود را بپذیرد. اولین مشکل بسیاری از مراجعان به مراکز مشاوره این است که واقعیت های محیط اطراف را نمی پذیرند و به همین دلیل دچار اضطراب ، افسردگی و دیگر اختلالات روانی می شوند که در موارد حاد منجر به تصمیم گیری های عجولانه و خطرناک و گاه بیماری های مزمن جسمی خواهد شد. مرحله بعد شناخت خود است. دانش آموزان نمی دانند چگونه توانایی ها و بخشی از ناتوانی هایی را که دست کم در یک مقطع غیرقابل تغییر است ، بشناسند و با آن کنار بیایند. بسیاری از دانش آموزان در زمینه دوست یابی دچار مشکل هستند و نمی توانند ارتباط و تعامل مناسبی با خانواده و همکلاسی های خود داشته باشند. بعضی دیگر در زمینه برنامه ریزی درسی مشکل دارند. عده ای نمی دانند اصلا چرا درس می خوانند و مطالبی که امروز به زحمت می خوانند و امتحان می دهند به چه کار آنها می آید. برخی از دانش آموزان دچار تعارض میان محیط خانه و مدرسه هستند ؛ به این معنی که دانش آموز در خانه با یک سیستم پرورشی و با اعتقادات خاص خانواده روبه روست و در مدرسه گاه شرایط کاملا متضادی را تجربه می کند. مشکل بسیاری از دانش آموزان نیز نشناختن هویت فردی ، ملی ، مذهبی و شهروندی است. تمام اینها زمینه هایی است که مشاور مدرسه می تواند درباره دانش آموز شما به آنها بپردازد ، مشکلات موجود را بررسی کند و مورد مشاوره یا ارجاع قرار دهد

در سیستم آموزش و پرورش جهانی نام دوره راهنمایی از واژه guide به معنی راهنمایی و مشاوره گرفته شده است ، پس می توان نتیجه گرفت دانش آموزان در این دوره بیش از هر زمان دیگری به مشاوره نیاز دارند ، زیرا 90 درصد فعل و انفعالات و متابولیسم بدنی از کلاس دوم راهنمایی شروع می شود و معمولا تا اواسط کلاس سوم راهنمایی ادامه می یابد. او در ادامه می گوید: در مدارس ابتدایی چون دانش آموزان با یک معلم سر و کار دارند ، خود همان آموزگار مشاور خوبی برای بچه ها و والدین نیز هست ؛ ولی در دوره راهنمایی دانش آموزان از حضور نداشتن مشاور بسیار ضربه می خورند.

هر 12 نفر یک مشاور

پس از گفتگو با کارشناسان درباره ضرورت وجود مشاور در مقاطع مختلف تحصیلی به سراغ عباس تحریری زنگنه می رویم تا وضعیت فعلی مدارس را از این نظر جویا شویم. مسوول مشاوره آموزش و پرورش تهران نیز ضمن تاکید بر اهمیت موضوع ، هدف از مشاوره در آموزش و پرورش را آماده سازی دانش آموزان برای زندگی فردی و اجتماعی ، تامین و ارتقای بهداشت روانی دانش آموزان ، شناخت استعدادهای عمومی و اختصاصی با استفاده از ابزارها و روشهای علمی که به افراد در هدایت و پرورش استعداد کمک کند ، آشنایی دانش آموزان با پیچیدگی مشاغل ، گرایش های مختلف شغلی و مواردی از این قبیل می داند و معتقد است با وجود آسیبهای اجتماعی ، مشکلات روانی ، عاطفی ، مذهبی ، اخلاقی و خانوادگی که برای دانش آموزان پیش می آید و نیز مشکلات ناشی از تاثیرگذاری رسانه های جمعی و ارتباطی و عناصر خارج از حوزه مدرسه ، لازم است یک نفر مسائل را برای آنها حلاجی و خدمات مشاوره ای ارائه کند. نیاز به مشاور روانی بویژه درباره مدارس راهنمایی ، ابتدایی و حتی پیش دبستانی بیشتر احساس می شود ؛ به این دلیل که مشکلات روانی در سالهای اولیه زندگی بسیار ساده تر و گاه تنها با انجام یک تست بازی یا با مشاهده نوع رفتار کودک با همسالان قابل تشخیص و مداواست.
با وجود نیاز مبرم مدارس کشور به حضور مشاور در تهران 1700 مشاور و در سطح کشور بالغ بر 120 هزار نفر مشاور مشغول به کارند. به عبارت دیگر به ازای هر 12 دانش آموز تنها یک مشاور وجود دارد و طبیعی است که مشکلات دانش آموزان پنهان می ماند. تحریری نبود مشاور در دوره آموزش عمومی را یکی از بخشهای ضعیف سیستم آموزشی می داند که می تواند به سیستم آموزش و پرورش لطمه وارد کند. به اعتقاد او گسترش سیستم مشاوره در مدارس به عهده وزارتخانه است و آنها باید در این مورد برنامه ریزی کنند. در حال حاضر در بخش دبیرستان و در مراکز مشاوره ، کارشناسان در بخشهای مختلف تحصیلی ، روانی و شغلی به دانش آموزان و والدین آنها خدمات روان شناختی ارائه می کنند.

در سیستم جهانی ، نام دوره راهنمایی از واژه guide به معنی مشاوره گرفته شده پس می توان نتیجه گرفت دانش آموزان در این دوره به مشاوره بیشتری نیاز دارند

این مشاوران بیشتر از دانشگاه ها و بخشی نیز از طریق مراکز تربیت معلم جذب می شوند و پس از اتمام دوره آموزشی ابتدا در یک مصاحبه علمی تخصصی شرکت کرده و در صورت کسب امتیاز قابل قبول ، وارد آموزش و پرورش و کار مشاوره می شوند. این گروه در عین حال 2 ماه بازآموزی دارند و با شرکت در این دوره ، سطح علمی خود را افزایش می دهند. در مصاحبه به داوطلبان توصیه می شود چه متون و کتابهایی را برای تقویت بنیه علمی مطالعه کنند ، پس از آن به بعضی مجوز کار یک ساله داده می شود. پس از یک سال و ارزیابی کردن کارنامه یکساله و شرکت در یک مصاحبه علمی دیگر ، پذیرفته شدگان به عنوان نیروی ثابت مشاوره وارد آموزش و پرورش می شوند.
تحریری از فرصت استفاده می کند و نظر مسوولان را به یکی از مشکلات مشاوران که تحمیل 30 ساعت کار در هفته است ، جلب می کند و از آنان می خواهد با توجه به فشار و سختی کار ، این مقدار را به 24 ساعت کاهش دهند.

تلاش برای اثبات مدعا

با وجود تمام نکات ذکر شده ، پذیرش مشاور در جامعه ما دچار مشکل است. جایگاه بسیاری از مشاوران حتی برای بعضی مسوولان مدارس و دبیران و آموزگاران توجیه نشده است. دکتر افضلی در این باره معتقد است: در بعضی مدارس حضور مشاوران تنها جنبه صوری و تشریفاتی دارد و آنها در طول هفته 2 یا 3 روز در مدرسه دیده می شوند. بدیهی است در این مدت بویژه در مدارس پرجمعیت فرصت کافی برای شناسایی ، درمان و تشکیل پرونده برای تمام دانش آموزان وجود ندارد ؛ بنابراین مشاور ناگزیر است تنها به دنبال ضرورت ها بگردد و دانش آموزانی را که مشخص شده اند مورد مشاوره قرار دهد. بسیاری از معلمان هم به این شیوه نگرش دامن می زنند و دانش آموز بی نظم و درس نخوان را به ارجاع به اتاق مشاوره تهدید می کنند. به این ترتیب این ذهنیت برای دیگران به وجود می آید که مشاوره فقط برای بچه هایی است که مشکل دارند و در نتیجه دیگر دانش آموزان خود را بری از مشاوره می دانند و در دوران جوانی ، بزرگسالی ، پیش از ازدواج و در دیگر موارد مورد نیاز نیز مراجعه به مشاور را نوعی توهین تلقی می کنند.
از طرف دیگر ما همیشه به دنبال این هستیم که نتیجه مطلوب را بلافاصله ببینیم و وقتی اثرات فعالیت مشاور را در کوتاه مدت مشاهده نمی کنیم کار او را مورد سوال قرار می دهیم ؛ اما اضطراب یا عدم رغبت تحصیلی یک باره به وجود نیامده است که یک باره از میان برود. همه اینها عواملی است که باعث می شود حتی افراد تحصیلکرده در قبال مشاوره جبهه بگیرند بسیاری از والدین از این که بچه هایشان با مشاور ارتباط داشته باشند احساس نگرانی می کنند. بنابراین آنچه پیش از هر چیز ضرورت پیدا می کند ، تقویت فرهنگ مشاوره میان والدین ، مسوولان و مربیان مدارس و خود دانش آموزان است تا یکدیگر را به خاطر مراجعه به اتاق مشاوره مورد تمسخر و استهزا قرار ندهند.

سعیده کافی