زَربافت پارسی

نقده‌دوزی در رده‌بندی صنایع دستی ایرانی در دسته رودوزی‌ها قرار می‌گیرد و درواقع از دوخت نخ‌های فلزی مانند نقره، طلا یا حتی آلیاژ روی پارچه‌های ظریف است. درواقع در رودوزی نقده‌دوزی، با نخ‌های طلایی و نقره‌ای، روی پارچه ایرانی، نقش اصیل ایرانی زده می‌شود.
نقده‌دوزی در لغت: در لغت‌نامه دهخدا، نقده به گل و بوته‌ای که با نخ مخصوص ابریشمی یا نقره‌ای روی پارچه‌های گرانبها می‌انداختند، معنا شده است. درواقع به نخی که با آن دوخت را انجام می‌دهند، نقده می‌گویند.
جغرافیای نقده‌دوزی: هرچند نقده نام یکی از شهرهای ارومیه است و اتفاقا یکی از استان‌هایی که نقده‌دوزی در آن رواج دارد، ارومیه است، اما مهد نقده‌دوزی درواقع اصفهان است. به‌جز اصفهان و ارومیه اما نقده‌دوزی در یزد، بندرعباس، تهران، کرمان، قزوین، آذربایجان شرقی، کاشان، کردستان و خوزستان هم رواج دارد.
تاریخچه: گرچه بسیاری از کارشناسان، نقده‌دوزی را به دوزه هخامنشیان نسبت می‌دهند، اما در عین حال، بسیاری نیز این هنر را متعلق به دوره اشکانیان و ساسانیان می‌دانند و تأکید می‌کنند رودوزی نقده‌دوزی، همراه با هنر گلابتون رواج داشته است؛ اما با اسلام آوردن ایرانی‌ها، مانند بسیاری از هنرهای دیگر، هنر نقده‌دوزی هم به اوج خود رسید. در آن زمان، هنرمندان مسلمان، پرده‌های خانه خدا و پارچه‌های ورودی مقبره‌ها را با نقده‌دوزی آذین می‌زدند. با مدرن شدن صنعت پارچه‌بافی، اما نقده‌دوزی به دست فراموشی سپرده شده و امروز کمتر هنرمند نقده‌‌دوزی این هنر را زنده نگاه داشته است. در دوران افشاریه، زندیه و قاجاریه لباس‌ها و پارچه‌هایی از نقده در موزه‌های ایرانی به یادگار مانده است.
نقده‌دوزی در کتاب و سفرنامه‌ها: مارکوپولو در سفرنامه خود به هنر زنان ایرانی اشاره کرده و گفته است: دختران ایرانی، نقده‌دوزی،گلابتون‌دوزی و ده یک دوزی را با نخ طلا یا نقره به سبک بسیار جالبی دوخت می‌زنند. ژان شاردن، جهانگرد فرانسوی که کتاب پنج جلدی با عنوان «سفرنامه شاردن» دارد و در دوران صفوی به ایران سفر کرده در کتاب خود، یکی از سه هنر صفوی را نقده‌دوزی عنوان کرده است.
دوخت: مانند بسیاری از هنرهای رودوزی دیگر در نقده‌دوزی هم ابتدا نقش روی پارچه پیاده می‌شود. بعد از پیاده کردن نقش، نقده‌دوز، پارچه را به کارگاه می‌برد و با کمک سوزنی که قطر آن متناسب با ضخامت نخ نقده است، دوخت را شروع می‌کند. نقده‌دوز برای دوخت نقده، ابتدا چند بار سرنخ را از سوزن عبور می‌دهد تا به صورت حلقه در بیاید، بعد سر نخ نقده را درون حلقه‌ای که ایجاد کرده‌اند، قرار می‌دهند و با احتیاط برای آن که نخ نقده پیچ و تاپ نخورد و صاف روی پارچه قرار بگیرد سوزن را به داخل پارچه فرو می‌برد و بیرون می‌آورند‌. این اما یکی از راه‌های دوخت نقده‌دوزی است. روش دیگر که بیش از این روش در بین نقده‌دوزها رواج دارد به این شکل است که نقده‌دوزها، نخ نقده را به کمک نخ گلابتون یا نخ همرنگ نقده روی پارچه می‌دوزند.
طرح‌ها و نقوش نقده‌دوزی: مانند بسیاری از هنرهای دیگر نیز رودوزی نقده‌دوزی هم، با نقش‌های آن شناخته می‌شود؛ نقش‌هایی که سبک خاص خود را دارد و اغلب معرف منطقه و آداب و رسوم آن منطقه است. طرح‌های نقده‌دوزی بته جقه‌ای، گل و مرغ، ستاره‌های پنج، شش، هشت و دوازده پر، گل‌های مختلف گلدانی وحشی و شکوفه‌ها، سروی و سروچه، درختی، خطوط اسلیمی و ختایی و گل‌های حاشیه‌ای و جناغی تقسیم می‌شود. مثلا در دوخت نقده‌دوزی در شهر اصفهان، با گلابتون، دوخت زده می‌شود، در حالی که در نقده‌دوزی که در جنوب ایران انجام می‌شود، طرح چهار و شش ستاره بیشتر دوخته می‌شود و به آن خوس‌دوزی گفته می‌شود.

لیلا شوقی
روزنامه‌نگار