کاخی درقلمرو آیینه ها

خلوت کریمخانی یا جلوخان یکی از بناهای ساخته شده در دوران کریمخان زند است. این بنا در گوشه شمال غربی محوطه گلستان دیوار به دیوار تالار سلام قرار دارد. بنایی سرپوشیده و ستوندار به صورت ایوان سه دهنه ای وجود دارد که در مرکز آن حوض جوشی ساخته شده و پیشتر از این ، آب قنات شاه از میانه حوض می جوشیده است. این محل خلوتخانه کریمخان به شمار می آمده است و راه عبور از اندرون و باغ گلستان به دیوانخانه و تالار تخت مرمر بود، ولی در زمان ناصرالدین شاه به دلیل تغییر وضع ساختمان آن معبر مسدود شد. آغامحمدخان قاجار که کینه دیرینه از کریمخان به دل داشت پس از غلبه بر لطفعلی خان زند دستور داد پس از شکافتن قبر کریمخان ، جسد وی را به این محل منتقل کرده و زیر پله های خلوت کریمخانی که محل عبور و مرور روزانه بود، دفن کنند؛ اما بعدها باقیمانده استخوان وی از این محل خارج و به قم منتقل شد.

شمس العماره

شمس العماره یا بنای خورشید از شاخص ترین و زیباترین بناهای کاخ گلستان است. دلیل شاخص بودن آن ارتفاع ، تزیینات و طراحی تزیینات و طراحی این بناست. ساختمان 2برج هم شکل دارد، کاشیکاری و پنجره سازهای آن ایرانی است و رگه هایی از معماری غربی نیز دارد. این بنا زمان ناصرالدین شاه ساخته می شود که به تقلید از بناهای چند طبقه کشورهای اروپایی بوده تا از بالای آن بتواند منظره شهر و دورنمای اطراف آن را تماشا کند.

عمارت بادگیر

عمارت بادگیر، یکی از قدیمی ترین ساختمان های کاخ گلستان است.این بنا زمان فتحعلی شاه در سال (1213 1176ه.ش) ساخته شد. این بنا پس از ایوان مرمر که 245ساله است دومین بناست که 200سال قدمت دارد. این عمارت از دو گوشواره ، دو هشتی ، دو بالاخانه ، دو جفت بادگیر، یک تالار و یک حوضخانه تشکیل شده است. این بنا در دوره ناصرالدین شاه به طور کامل و به دست حاج علی خان حاجب الدوله مورد بازسازی قرار گرفته و به شکل امروزی تغییر یافته است. در زیر تالار و عمارت مزبور، حوضخانه وسیعی وجود دارد که در چهارگوشه آن 4بادگیر بلند و زیبای 26متری از کاشی معرق آبی و زرد و سیاه با قبه های زرین قرار گرفته و هوای حوضخانه تالار و اتاقها به واسطه آنها کاملا خنک می شده است. کاربرد این تالار در فصل گرم تابستان بوده که به دلیل سیستم تهویه خاص آن ، اینجا خنک بوده است.

کاخ ابیض

اواخر سلطنت ناصرالدین شاه ، شاه عبدالحمید پادشاه عثمانی ، هدایایی ارزشمند و گرانبها برای شاه ایران فرستاد. به دلیل آن که تقریبا همه کاخها و تالارهای سلطنتی با تابلوها و اثاثیه متعدد آراسته شده بود. ناصر الدین شاه دستور داد در گوشه جنوب غربی محوطه گلستان که در سابق محل کلاه فرنگی یا برج آغا محمدخانی بود، کاخ جدیدی بنا شود و هدایای سلطان را در آن جای دهند. این بنا به علت سفیدی رنگ نمای ساختمان که به شیوه بناهای قرن 18اروپا گچبری و نماسازی شده و نیز به سبب آن که پله ها و ازاره های سرسرا کاخ مرمر سفید رگه دار بود کاخ ابیض نامیده شد. این محل از همان ابتدا به محل کار صدر اعظم ها اختصاص یافت و جلسات هیات دولت تا سال 1333شمسی در این کاخ و در تالار عبدالحمید تشکیل می شد.

عمارت الماس

ساخت این عمارت را به فتحعلی شاه قاجار نسبت می دهند و به دلیل آیینه کاری های داخلش الماس نام گرفته و شامل تالار بزرگی و اتاقهای گوشواره و راهرو و بالاخانه است. در قسمت زیرین این تالار حوض خانه و زیرزمینی وجود دارد که در حال حاضر به محل چایخانه سنتی تبدیل شده است. از آنجا که این بنا به وسیله فتحعلی شاه احداث شده بخشی از آثار و اشیای مربوط به وی که اهدایی کشورهایی نظیر ژاپن ، هند، انگلیس ، فرانسه ، ترکیه و روسیه بود، در این محل به نمایش گذاشته شده است.

تالار آیینه

تالار آیینه در غرب تالار سلام و چسبیده به آن و در بالای سردر و ایوان سنگی جلوی سراسری کاخ قرار دارد و یکی از تالارهای مشهور کاخ گلستان است. از این تالار سه دهنه ارسی قوسی بزرگ از سمت جنوب روبه باغ و حوض بزرگ جنوبی ساختمان باز می شود و با دو در و یک پنجره بزرگ هلالی به سرسرای ورودی کاخ مربوط می شود. تالار آیینه با آن که چندان بزرگ نیست ، ولی به دلیل زیبایی آیینه کاری های سقف و دیوارهایش شهرت یافته است. طرح و معماری تالار سلام و آیینه و سرسراها و حوض خانه های مربوط به آن با میرزا یحیی خان معتمدالملک و زیربنایی بوده است. شهرت عمده این تالار به دلیل تابلوی رنگ روغن معروفی است که مرحوم میرزا محمدخان کمال الملک غفاری از آن کشیده است.

تالار عاج

پس از تالار آیینه و در سمت غرب تالار برلیان قرار دارد. از این تالار در زمان ناصرالدین شاه برای نگهداری هدایای دول خارجی استفاده می شد و در زمان پهلوی محل نگهداری و برپایی مهمانی های رسمی دربار بود. یک نقاشی آبرنگ اثر محمود خان ملک الشعرا از این تالار باقی مانده است که نمای خارجی این بنا پیش از بازسازی را نشان می دهد.

تالار سلام

این تالار به قصد تاسیس موزه ساخته شد که به دستور ناصرالدین شاه و به تقلید از کشورهای اروپایی بود؛ ولی پس از انتقال تخت طاووس و برگزاری سلامهای خاص و رسمی به این نام شهرت یافت. به سبب برگزاری مراسم تاجگذاری محمدرضا پهلوی در این تالار، موزه آرایی آن به کلی دگرگون و به شکل امروزی درآمد.

عمارت برلیان

در سمت شرقی تالار عاج چند تالار و اتاق زیبا وجود دارد که سطح کف آنها نسبت به کف تالار عاج و دیگر تالارها پایین تر است. از این عمارت در زمان پهلوی برای برگزاری جلسات رسمی با سران دول خارجی و مراسم تشریفات استفاده می شد.

عکسخانه

در طبقه زیرین عمارت بادگیر، عکسخانه قرار دارد که مجموعه ای از عکسهای دوره قاجار همراه با وسایل عکاسی آن زمان به نمایش درآمده است. مجموعه عکسهای کاخ گلستان دومین مجموعه پس از مجموعه سلطنتی انگلستان است. رواج عکاسی در ایران به این دوره و در زمان ناصرالدین شاه برمی گردد که بسیار به این فن علاقه مند بود. تاسیس عکاسخانه سلطنتی در کاخ ، تشویق و حمایت از عکاسان ، ورود عکاسان اروپایی به ایران برای تدریس در دارالفنون از رویدادهای مهم در زمینه عکاسی است.

موزه مخصوص

این عمارت در شمال کاخ گلستان و در طبقه زیرین تالار سلام قرار گرفته است. از اشیای ویژه ای که در این موزه نگهداری می شود می توان از زره شاه اسماعیل صفوی ، تیر و کمان نادر شاه افشار، ساعدبند و مهر فتحعلی شاه و تاج آغامحمدخان قاجار نام برد.

چادرخانه

دارای سردر و فضایی سرپوشیده است و مابین عمارت بادگیر و تالار الماس قرار دارد و محل نگهداری چادرهای سلطنتی مورد استفاده در سفرهای شاهان قاجار بوده است. ایل قاجار به زندگی خارج از ساختمان و در زیر چادر علاقه بسیار داشت. در دوره سلطنت قاجار نیز مرتب سفرهای خارج از کاخ سلطنتی همراه با عده زیادی از خدمه انجام می شده و به این دلیل چادرهای زیادی مورد استفاده قرار می گرفته است.

عمارت خوابگاه

جزو جدیدترین ساختمان های کاخ است که به علت سفر الیزابت دوم ، ملکه انگلستان ساخته شد. در حال حاضر قرار است این ساختمان به کتابخانه سلطنتی دوره قاجار اختصاص یابد و کتابهای نفیسی چون شاهنامه بایسنقری ، هزار و یک شب مصور شده و مرقع گلشن نگهداری شود.

تالار ظروف

این بنا در شمال ساختمان سفره خانه ایجاد شد و برخی از هدایای سلاطین اروپایی مانند سرویس جواهرنشان اهدایی ملکه ویکتوریا نگهداری می شود.

نگارخانه

نگارخانه محصول سفر ناصرالدین شاه به اروپا و برای ایجاد موزه های جامع تر در گلستان بود. پس از موزه سلطنتی دومین مکان از حیث نام موزه بود. نگارخانه مجموعه ای بی نظیر از هنرمندان معروفی چون استاد محمودخان صبا، استاد محمد غفاری کاشانی (کمال الملک)، استاد مهدی یا مصورالملک و استاد موسی ممیز و... است.

حوضخانه

این مکان از ملحقات تالار عاج بود. معماری داخلی آن مربوط به دوره قاجار و تلفیقی از هنر اروپایی و ایرانی است. به دلیل ساده بودن معماری احتمال آن می رود که از آن به عنوان استراحتگاه موقت استفاده می شده است. در ضلع شمال غربی حوضخانه آب نمایی قرار داشته که از قنات همرگرد سرچشمه می گرفته و یک شاخه آن به حوض محوطه و شاخه دیگر به حوض بزرگ وسط سالن منتهی می شده است که در دوران پهلوی خراب شد.

تلاش برای ثبت جهانی اکنون عمارت برلیان ، شمس العماره ، خوابگاه و تالار ظروف ، تالار آیینه ، عاج و سلام و موزه مخصوص به دلیل پاره ای تعمیرات تعطیل است. مسوولان کاخ در تلاش هستند این مجموعه گرانقدر فرهنگی تاریخی را در فهرست آثار جهانی ثبت کنند.

فائزه ساسانی خواه