پیاده‌روی روی تاریخ

در همین راستا، ادارات میراث فرهنگی و بنیاد نوسازی شهری شهرداری اصفهان طرح پیاده‌راه‌سازی چهارباغ را در دستور کار خود قرار و وعده داد که تا پیش از برگزاری جشنواره بین‌المللی فیلم کودکان و نوجوانان اصفهان (یعنی دومین هفته شهریورماه)، بخش زیادی از پیاده‌راه‌سازی «چهارباغ» انجام و فضای خوبی در اختیار مردم قرار گیرد. صرف‌نظر از مزایای این طرح و لزوم پرداختن به چنین پروژه‌ای، برخی کارشناسان و فعالان میراث فرهنگی اصفهان با انتقاد از شیوه اجرای آن، نسبت به تصمیمات و اقدامات آتی در مجموعه‌های تاریخی این شهر ابراز نگرانی می‌کنند.

این همه عجله برای چیست؟!

به باور فعالان و کارشناسان میراث فرهنگی،‌ ورود به بافت‌ها و ابنیه تاریخی با هدف مرمت،‌ بازسازی، احیا و نیز تغییر کاربری، نباید بدون بررسی‌ها و مطالعات همه‌جانبه صورت پذیرد؛ چرا که براساس قانون و همچنین مستندات تاریخی در دسترس، بستر و پیرامون بسیاری از سایت‌ها و ابنیه‌های تاریخی نیازمند کاوش‌های بیشتر است. با این همه آنچه طی سال‌های اخیر در شهر تاریخی اصفهان شاهدش هستیم، خلاف این رویه را ثابت می‌کند، یعنی اجرای طرح‌های مرمتی و توسعه‌ای شهری بدون طرح‌های مطالعاتی کارشناسی شده؛ امری که آخرین نمونه‌اش به اجرای پروژه پیاده راه سازی محور چهارباغ برمی گردد و صدای اعتراض فعالان میراثی اصفهان را درآورده است.

در همین زمینه یکی از فعالان میراث فرهنگی اصفهان ضمن انتقاد از نحوه اجرای پروژه پیاده‌راه سازی محور چهارباغ به جام‌جم می‌گوید: «لایه صفوی چهارباغ که بنابر تصاویر قدیمی موجود، آبراهه‌ها، حوض‌ها و سنگفرش‌های آن دوره را شامل می‌شده، زیر لایه‌ای قرار داشته که تا همین اواخر مسیر ماشین‌رو بوده است.» احسان رعنایی با اشاره به تخریب حجم عظیمی از این بقایا در پروژه ساخت مترو که علی‌رغم نظر بازپرس پرونده بر عدم عبور آن از زیر چهارباغ، اجرایی شد، سنگفرش کردن این معبر را بدون
درنظر گرفتن مطالعات و کاوش‌های باستانی که پیش‌نیاز اجرای چنین اقداماتی است، تابوتی بر بقایای احتمالی باقیمانده از دوران صفوی در این خیابان عنوان می‌کند.

رعنایی البته اقداماتی از این دست را در شهر اصفهان مسبوق به سابقه دانسته و به‌عنوان شاهد، به احداث زیرگذر میدان امام علی که منجر به نابودی بقایای دوره سلجوقی که به بافت دیلمی معروف بوده اشاره می‌کند.

کارشناسان و فعالان میراثی معترض و منتقد به طرح ضربتی پیاده راه چهارباغ گرچه تخریب زیرساخت‌های صفوی این محور را محدود به سال‌های اخیر ندانسته و به اقدامات شهرسازی پیش از انقلاب نیز اشاره می‌کنند، پروژه اخیر را مشابه طرحی توصیف می‌کنند که پیش از چهار دهه پیش نیز مدنظر مسوولان و مدیران شهری و کشوری بوده و حال با اجرای آن به حقیقت بدل شده است؛ بی‌آن‌که پیش از اقدامات زیرسازی برای سنگفرش کردن مسیر از طریق تخریب و بتن‌ریزی، مطالعات گسترده کارشناسی در محل انجام شود.

این کارشناسان از اجرای عجولانه طرح پیاده‌راه سازی محور چهارباغ هم گلایه‌مندند و می‌گویند مسولان میراثی در حالی از انجام چند فصل کاوش در این مسیر پیش از هرگونه اقدام عملیاتی خبر داده‌اند که هیچ مدرک و سندی که ادعای مذکور را تایید کند، منتشر نشده و این خود دلیلی بر غیراصولی بودن این پروژه است.

ما هم مخالفیم

البته تنها کارشناسان و فعالان میراث فرهنگی نیستند که به اجرای طرح‌های مرمتی و احیای غیرکارشناسی و مطالعه نشده در بافت‌های تاریخی معترضند بلکه کارشناسان و مسوولان سازمان میراث فرهنگی کشور به عنوان متولی و پاسدار اصلی حفاظت از این آثار هم در صف این معترضان قرار دارند و بر اجرای طرح‌های اصولی تاکید می‌کنند! در همین زمینه مهناز اشرفی، سرپرست پژوهشکده ابنیه و بافت‌های تاریخی ـ فرهنگی در گفت‌وگو با «جام‌جم» بر لزوم انجام مطالعات گوناگون تاریخی، اجتماعی،‌ فرهنگی و نیز طبیعی، پیش از هرگونه مداخله در آثار، ابنیه و محوطه‌های تاریخی تاکید کرده و می‌گوید: این ملاحظه تنها مختص بافت‌های تاریخی نیست و باید در مورد تمام پروژه‌ها و در تمام حوزه‌ها مورد توجه قرار گیرد.

وی این را هم می‌گوید که اختلاف‌نظرهای عدیده و همیشگی میان مسوولان میراثی، شهری و کارشناسان و پژوهشگران که با فوت زمان، امکان تصمیم‌گیری صحیح را سلب و در نهایت مجموعه میراثی کشور را متضرر می‌کنند،‌ ربط چندانی به مقررات و روندهای حقوقی موجود در سازمان میراث فرهنگی ندارد و ساختار قانونی تقسیم وظایف و مسوولیت‌ها در مجموعه سازمان به‌درستی تعریف شده و کار در جای دیگری مشکل دارد.

زیرنظر مستقیم مسوولان سازمان میراث فرهنگی کشور کار می‌کنیم

اما در آنسوی ماجرا، معاون میراث اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری اصفهان، در پاسخ به موج انتقادات مطرح شده در رسانه‌ها،‌ به ما می‌گوید: خیابان چهارباغ به‌عنوان یک اثر ثبت شده در فهرست آثار ملی و با قدمتی 400 ساله، آن گونه که از انتقادات طرح شده برداشت می‌شود، خیابانی بکر نیست که اکنون و به‌واسطه اجرای طرح پیاده‌روسازی توسط شهرداری اصفهان مورد تخریب قرار گرفته باشد.

ناصر طاهری می‌افزاید: این پروژه منتهی آرزوی مسوولان شهری اصفهان بوده و اقدامی قابل‌تقدیر است.

این مقام مسوول درعین حال یکی از دلایل اصلی انتقادات مطرح شده از سوی برخی کارشناسان را اشتباه در تعبیر آنها از عنوان پروژه دانسته و تاکید می‌کند که این طرح نه برای احیا که صرفا برای جلوگیری از تخریب هر چه بیشتر این مسیر و ساماندهی آن اجرا شده است.

به گفته طاهری،‌ میراث اصفهان ملاحظات کارشناسی را به‌صورت تمام و کمال و با حضور دائم باستان‌شناس این معاونت در مکان اجرا، در نظر گرفته و اعمال کرده است.

همچنین او بر نظارت پیوسته محمدحسن طالبیان، معاون میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی کشور و بازدید حضوری وی از طرح تاکید کرده و می‌گوید این طرح در همه مراحل زیرنظر کارشناسان و مسوولان سازمان میراث فرهنگی اجرا شده است.

شیما رئیسی

ایران