سفر با توپ پُر

پس از این‌که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا در 18 اردیبهشت از برجام خارج شد با توجه به تاکید فراوان مقامات اروپایی بر حفظ برجام، ایران به آنها فرصتی داد تا اگر مایل به حفظ توافق هسته‌ای هستند تضمین‌هایی به ایران ارائه کنند مبنی بر این‌که می‌توانند بدون حضور آمریکا منافع ایران در برجام را تامین کنند.

البته در مدت دو سالی هم که از اجرای برجام با حضور آمریکا گذشت اروپایی‌ها عملکرد قابل دفاعی در عمل به تعهداتشان نداشتند و بانک‌ها و شرکت‌های بزرگ اروپایی در همکاری با ایران تعلل می‌کردند اما از آنجا که حداقل به صورت فاحش نقض برجام نکرده‌اند ایران به آنها فرصتی دوباره داد.

فهرست تضمین‌هایی که ایران از اروپایی‌ها می‌خواهد نیز مشخص است و رهبر انقلاب بصراحت این موارد را مطالبه کرده‌اند: مقابله با تحریم‌های آمریکا علیه ایران، تضمین فروش نفت ایران، تضمین بانکی اروپا برای تجارت با ایران، عدم ورود به موضوعات موشکی و منطقه‌ای و صدور قطعنامه علیه آمریکا به دلیل نقض توافق بین‌المللی هسته‌ای و قطعنامه 2231 شورای امنیت.

نامه هشدارآمیز روحانی

در مدت حدود دو ماهی که از خروج آمریکا می‌گذرد رایزنی‌های گسترده‌ای میان کشورهای اروپایی برای تهیه بسته تضمین‌ها انجام شده و ایران هم در ارتباط با اعضای اتحادیه اروپا انتظارات خود را نسبت به مفاد این بسته مطرح کرده است.

حتی در مقطعی حسن روحانی، رئیس‌جمهور کشورمان با نگارش نامه‌هایی به سران کشورهای مطرح اروپایی، دیدگاه‌های جمهوری اسلامی ایران را در خصوص بسته پیشنهادی قاره سبز مطرح و فرصت محدود کشورهای اروپایی برای حفظ برجام را گوشزد کرد.

جزئیات منتشر شده از نامه روحانی حکایت از موضع شفاف و قاطع رئیس‌جمهور در مقابل اروپایی‌ها دارد و به نوعی می‌توان این نامه‌ها را اتمام حجت ایران با طرف اروپایی دانست.

گفته می‌شود رئیس‌جمهور در این نامه‌ها ضمن برشمردن شروط ایران برای ادامه برجام، از بدعهدی‌های اروپا در طول اجرای برجام گلایه کرده است. بدعهدی‌هایی که از جمله آنها می‌توان به عدم همکاری بانک‌ها و شرکت‌های بزرگ با ایران با وجود ادعاها مبنی بر رفع تحریم‌ها اشاره کرد که البته اکنون هم پیش از بازگشت تحریم‌های جدید آمریکا، در حال خارج کردن سرمایه‌هایشان از ایران هستند.

سومین محورنامه رئیس‌جمهور هم تهدید به خروج از برجام در صورتی است که منافع و اهداف ایران تامین نشود.

سفر حساس اروپایی

در چنین شرایطی و در حالی که به گفته بهرام قاسمی، سخنگوی وزارت خارجه کشورمان، بسته تضمین‌های اروپایی در حال طی کردن مراحل پایانی خود است و بر اساس گمانه‌زنی‌ها و اخبار ضد و نقیضی که منتشر می‌شود در همین یکی دو روزه به ایران ارائه خواهد شد، رئیس‌جمهور به سوئیس و اتریش می‌رود. سوئیس کشوری است که همواره جایگاه ویژه‌ای در عرصه تعاملات بین‌المللی میان کشورها داشته و اتریش هم از دیروز ریاست دوره‌ای اتحادیه اروپا را برعهده گرفته است و با توجه به این‌که سفر رئیس‌جمهور به اتریش قرار بود چندی قبل برگزار شود و به تعویق افتاد، به اعتقاد خیلی از تحلیلگران سیاسی انجام این سفر در مقطع فعلی پیام‌های مهمی دارد و فرصت خوبی برای ارائه بسته پیشنهادی اروپاست.

البته مذاکرات رئیس‌جمهور کشورمان با مقامات دو کشور اروپایی قطعا نقش تاثیرگذاری در آینده تحولات مربوط به برجام خواهد داشت و با توجه به مواضع انقلابی اخیر رئیس‌جمهور و مفاد منتشر شده از نامه‌های او به کشورهای اروپایی، بسیاری در داخل امیدوار شده‌اند که روحانی در گفت‌وگوهای خود با ادامه رویکرد اخیر، خیال اروپایی‌ها را در خصوص برخی زیاده‌خواهی‌ها راحت کند.

زیاده‌خواهی‌هایی از نوع موشکی و منطقه‌ای که البته ایران بارها موضع خود را در این موارد مطرح کرده و در تضمین‌های مورد اشاره رهبر انقلاب هم به آنها صراحتا تاکید شده است اما همچنان اظهار نظرهایی که از سوی مقامات اروپایی مطرح می‌شود نشان می‌دهد آنها در این موارد ناامید نشده‌اند.

جواد منصوری، دیپلمات پیشین و استاد دانشگاه در گفت‌وگو با جام‌جم راه‌حل مقابله با این نوع زیاده‌خواهی‌ها را موضع قاطع و گفت‌وگو از جایگاه برابر عنوان می‌کند و با اشاره به حمایت‌های داخلی از رئیس‌جمهور بویژه پس از مواضع اخیر می‌گوید: در حال حاضر همه جریان‌ها و گروه‌ها و نهادهای مسئول باید از دولت حمایت کنند و اگر این حمایت‌ها بیشتر نمود داشته باشد و اروپایی‌ها مواضع محکم و قاطع ایرانیان را شاهد باشند حتما در برابر ما انعطاف خواهند داشت و حتما در خواهند یافت که وضعیت ایران آن‌طور نیست که مجبور به پذیرش خواسته‌های غیرمنطقی و ناعادلانه باشد و به هیج‌وجه در برابر آنها تسلیم نخواهیم شد.

منصوری با تاکید بر این که مذاکرات و گفت‌وگوهای منطقی با اروپایی‌ها مورد تایید همه است گفت: این مذاکرات باید براساس موضع برابر باشد و باید با قاطعیت از مواضع خود دفاع کنیم و به‌هیچ عنوان مواضع غیرقانونی طرف مقابل را نپذیریم.

نوذر شفیعی، استاد دانشگاه هم در این زمینه می‌گوید زمانی که ایران از موضع اقتدار برخورد کند دیگر جایی برای مطرح شدن بحث‌های دیگری از سوی اتحادیه اروپا از جمله مباحث موشکی و ادعاهای حقوق بشری نخواهد بود.

تجربه تلخ برجام

البته کارشناسانی هم هستند که با توجه به مواضع گذشته دولت معتقدند اگر در سال‌های قبل نیز مقامات دولتی و دستگاه دیپلماسی، موضع‌گیری‌های قاطع‌تری در مقابل زیاده‌خواهی اروپا داشتند آنها امروز حتی فکر زیاده‌خواهی درباره فعالیت‌های موشکی و منطقه‌ای ایران به سرشان راه نمی‌یافت.

مصطفی مصلح‌زاده، سفیر پیشین ایران در اردن در گفت‌وگو با جام‌جم تجربیات مرتبط با برجام را تجربیاتی تلخ عنوان کرد و گفت: تصورات اولیه از توافق برجام، برقراری روابط خوب با اروپا و آمریکا،‌ پیوند ندادن موضوع برجام به مسائل موشکی و سیاست خارجی ایران در منطقه، خارج نشدن هیچ‌یک از طرف‌های مذاکره‌کننده از این توافق‌نامه بود که متاسفانه هیچ‌کدام از این انتظارات برآورده نشد و آمریکا هم بدون هیچ هزینه و خسارتی از برجام خارج شد. وی با تاکید بر این‌که اروپایی‌ها در موضوعات مربوط به مسائل موشکی و همچنین سیاست خارجی ایران در یمن، سوریه و لبنان با آمریکا همراه و همسو هستند تنها تفاوت آنها را در این نکته دانست که آمریکا خواهان رسیدگی به مسائل موشکی و سیاست خارجی ایران همزمان با برجام بود اما اروپایی‌ها معتقدند در کنار برجام باید به این موضوعات پرداخت. این کارشناس مسائل خارجی معتقد است در مذاکرات پیش رو میان ایران و طرف‌های اروپایی باید دقیق و حساس بود و به هیچ وجه به آنها اجازه ورود به مسائل موشکی و منطقه‌ای ایران را نداد.

حفظ‌ ‌شأن دیپلماتیک اروپا با حفظ برجام

به اعتقاد بسیاری از تحلیلگران، اهمیت حفظ توافق برجام برای اروپایی‌ها اگر بیش از اهمیت این توافق برای ایران نباشد کمتر نیست و آنها بویژه پس از رفتار تحقیرآمیز آمریکا، تلاش دارند تا این توافق را به‌عنوان یک دستاورد دیپلماتیک حفظ کنند.

این در حالی است که در مورد ایران، تکلیف روشن است و ما به تمام تعهداتمان در برجام عمل کرده‌ایم و اکنون براساس متن توافق هسته‌ای می‌توانیم به دلیل خروج آمریکا، از این توافق خارج شویم و با توجه به ادعای اروپا مبنی بر توانایی مقابله با تحریم‌های آمریکا، همان‌طور که روحانی گفته «اگر اهداف ایران از برجام بدون آمریکا محقق شود، بر پایبندی به برجام ادامه خواهیم داد، در غیر این صورت تصمیم دیگری خواهیم گرفت. در کنار این ملاحظات، اروپایی‌ها باید به اهمیت نقش منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران هم توجه داشته باشند.

نوذر شفیعی، استاد دانشگاه در همین زمینه به اهمیت ثبات منطقه غرب آسیا و نقش آن در تامین امنیت اروپا اشاره می‌کند و می‌گوید: جمهوری اسلامی ایران نقش کلیدی در خاورمیانه دارد و کلید ثبات منطقه است، بر همین اساس نقش اثرگذاری در تامین امنیت اروپا دارد و این موضوعی است که حتما باید در مذاکرات رئیس‌جمهور با مقامات اروپایی به آنها گوشزد شود. این استاد دانشگاه به برخی مشکلات داخلی اشاره و تاکید کرد: وجود برخی مشکلات در داخل و خارج از کشورمان، نباید به معنای اتخاذ موضع انفعالی از سوی ایران باشد، اتحادیه اروپا به عنوان پیشقراول برجام بوده و تعهداتی دارد، لذا جمهوری اسلامی ایران می‌تواند از موضع فعال و نه انفعالی برخورد کند. وی به اختلافات ایجاد شده میان اروپا و آمریکا اشاره کرد و گفت: اتحادیه اروپا از طریق ایران می‌تواند در تحولات خاورمیانه بسیار تاثیرگذار بوه و نظمی را شکل دهد که نظم ایرانی - اروپایی باشد نه آمریکایی. جواد منصوری، سفیر پیشین ایران در چین هم همراهی‌های فعلی اروپا با ایران را به‌واسطه بروز برخی مشکلات میان آنها با آمریکا می‌داند و معتقد است اگر این مشکلات تداوم پیدا کند ممکن است همراهی آنها با ایران بیشتر شود.

به امید توافقاتی بر روی زمین

علاوه بر مباحث مربوط به برجام که اهمیتی مضاعف به سفر اروپایی رئیس‌جمهور داده، این سفر به لحاظ روابط دوجانبه نیز حائزاهمیت است. سوئیس همواره تلاش کرده به‌عنوان یک کشور مستقل در معادلات بین‌المللی ایفای نقش کند و اتریش هم گرچه در این زمینه به پای سوئیس نمی‌رسد اما می‌توان نام این کشور را نیز در فهرست چند کشور مستقل اروپایی جا داد. این کشور همچنین چند روزی است که ریاست دوره‌ای اتحادیه اروپا را بر عهده گرفته و روحانی اولین مقام بلندپایه‌ای است که بعد از واگذاری ریاست دوره‌ای اتحادیه اروپا به اتریش، به این کشور سفر می‌کند. حال باید دید سفر روحانی به این دو کشور در عرصه عمل چقدر می‌تواند برای جمهوری اسلامی ایران دستاورد داشته باشد و آیا خواهد توانست تعاملات میان ایران و اروپا را از موارد روی کاغذ فراتر ببرد.