تولد یک جام کاغذی

پای درس جام‌جم

مدت‌ها پیش از آن‌که به خانواده بزرگ و دوست‌داشتنی جام‌جم بپیوندم و افتخار خدمت در کسوت سردبیری این رسانه معظم را پیدا کنم، به‌واسطه دغدغه‌های شغلی و تعلقات شخصی، روی یک طرح پژوهشی درخصوص چرایی ناکارآمدی اغلب رسانه‌های ایران – در مدیوم‌های مختلف – کار و مطالعه می‌کردم. ماحصل و نتیجه آن جد و جهد و تکاپوی ذهنی، این شد که رسانه‌ها در ایران به دلیل خاستگاه و پس‌زمینه و زبان غالبا سیاسی خود و دوری از فضای اجتماعی، مورد بی‌توجهی «مردم» قرار می‌گیرند و این یعنی خارج شدن از مسیر مساله‌سازی، جریان‌سازی و از دست رفتن غایت و رسالت رسانه که همان آگاه‌سازی است. در این میانه، اندک رسانه‌هایی که از ابتدای تاسیس، هدف و رسالت خود را در پیوند خوردن با مخاطبان عام و به معنای مشخص‌تر مردم قرار دادند و در مسیر شکل‌گیری، تثبیت و تحکیم «رسانه مردمی» گام برداشتند، با اقبال مواجه شدند و روز به روز بر استحکامشان افزوده شد. روزنامه جام‌جم را به جرات می‌توان در زمره همین رسانه‌های مردمی قرار داد. روزنامه‌ای که از حیث سیاستگذاری، پرداخت سوژه و انتخاب زبان مناسب در ارتباط‌‌‌‌‌گیری با مخاطبانش – در طول سال‌های حضور روی پیشخوان‌ها – تلاش کرده است در مسیر رسانه مردمی گام بردارد و این مزیت و امتیاز ویژه خود را به‌عنوان یک «سرمایه استراتژیک» حفظ کند. جام‌جم در دوره‌ای که فضای رسانه‌ای کشور از روزنامه‌ها و مجلات سیاسی و بعضا رادیکال پر شده بود، همچون نسیم روح‌بخشی به‌عنوان یک رسانه با شمایل فرهنگی و اجتماعی پا به عرصه گذاشت و با بهره‌گیری از زبان نرم و رفتاری متین و ملایم و انتخاب موضوعات و مساله‌های اکثریت جامعه توانست لبخند رضایت را بر لبان مخاطبانش بنشاند و این رویه و رضایت‌مندی را تا به امروز حفظ کند. به نوعی روزنامه جام‌جم این نظر را در عرصه عمل اثبات کرد که رمز موفقیت در رسانه، نگاه اجتماعی و غلبه امر اجتماعی بر امر سیاست است.

اکنون در مقطع 18 سالگی روزنامه محبوب جام‌جم و با بهره‌گیری از مزیت‌هایی از جمله مردمی بودن، استفاده از ظرفیت‌های رسانه ملی، بهره‌گیری از کادر مجرب و باسابقه و افزوده شدن بسترها و امکانات جدید – بویژه فضای مجازی و رسانه‌های نوین- و به خدمت گرفتن و ارتقای مهارت‌ها و تکنیک‌های روزنامه‌نگاری و... شاهد تحولی عمیق در شکل و محتوای جام‌جم خواهیم بود.

روزنامه جام‌جم برنامه‌های مفصل و جذابی برای پرکردن خلأ‌های موجود در فضای رسانه‌ای کشور و در جهت رفع نیاز محتوایی مخاطبان دارد. استفاده از جذابیت‌های تکنیکی و فرمی در ارائه محتوا، نگاه ویژه به موضوعات و بخش‌های مهمی از جامعه که یا در فضای رسانه‌ای سهم اندکی دارند یا دغدغه بخش زیادی از مخاطبان را شامل می‌شوند از جمله، خانواده، زنان، کودک و نوجوان، سرگرمی، محیط زیست، روستا، کسب و کارهای نوین، سلامت، تغذیه و... همچنین تقویت مزیت‌های فعلی روزنامه بویژه در توسعه کمی و کیفی ضمیمه‌ها، بسترهای مجازی و آنلاین، واقعیت افزوده و... بخشی از این برنامه‌ها ست که بزودی شاهد آن خواهیم بود.

همان‌طور که پیشتر اشاره شد، سرمایه بزرگ جام‌جم، اعتماد و رضایت مخاطب است و هیچ چیز را با این دستاورد گرانبها عوض نخواهد کرد. پیشرفت و ارتقای جام‌جم در همه حوزه‌ها یک شرط دارد و آن‌هم همراهی و تعامل مخاطبان است؛ مدیران و سردبیران و خبرنگاران، عناصر متغیر رسانه هستند اما مخاطب، عنصر ثابت و مادامی که رسانه‌ای از موهبت همراهی مخاطبانش برخوردار است، خوشبخت و سعادتمند خواهد بود.

به امید روزهای درخشان در کنار خانواده بزرگ جام‌جم.

عشق اول

من اگرچه کار مطبوعاتی را با جام‌جم آغاز نکرده ام، اما این روزنامه برایم حکم عشق اول را داشته و هیچ گاه این حس را نتوانسته ام پنهان کنم . هنوز با توفیقاتش، خوشحال و مفتخر و با غصه‌ها یا ناکامی‌هایش، حالم بد می‌شود. این که «جام‌جم چگونه برکشید» بارها توسط اهل فن گفته و تحلیل شده، اما اگر از من بپرسند، سه نشانی سر راست می‌دهم:

1. مدیر وقت سازمان صداوسیما فهمی عمیق از جغرافیای رسانه‌ای و تحولات آن و همچنین قدرت ریسک‌پذیری بالایی داشت. یک مدیر محافظه کار، شجاعت این را ندارد با دست خود رقابت ناپذیری و بلامنازع بودن رسانه خود را با تولد رسانه‌ای رقابتی، تقلیل دهد. دکتر لاریجانی در رسانه‌ای که اول بودن رادیو و تلویزیون را ناشی از انحصارش می‌دانستند ـ که البته بود ـ اما از برج عاج پایین آمد و با ریسک تأسیس یک رسانه رقابتی یعنی روزنامه، پاسخ عملی به مدعیان داد .

2. پشتوانه قابل اتکا. جام‌جم فرزند مکتوب خانواده رسانه‌ای صداوسیما بود. به اتکای رشد در چنین خانواده‌ای، از مواهب آن بهره جست و بخوبی تقسیم کار و نقش صورت گرفت. در ضمن این ایده، مرتب در وجود خودش هم باز تولید می‌شد. تولد اقمار و رسانه‌هایی چون جام‌جم آنلاین درزمانه‌ای که غلبه فضای مجازی باورپذیر نبود، از همین نگره حکایت دارد .

3. منابع انسانی. اصلی‌ترین سرمایه، چه در سطح خرد (بنگاه) و چه در سطح کلان (کشور) سرمایه انسانی است. زیرساخت و منابع و امکانات اگرچه مهم اند اما سرمایه اصلی نیستند. این که امثال ما به سیاست‌های «آدم فراری ده» اعتراض دارند، ریشه در همین نکته دارد . بنگاه یا کشوری که اولا به این گزاره ظاهرا ساده باور داشته باشد و ثانیا همه تلاش خود را معطوف به تحقق آن کند و ثالثا مدیریت راهبردی منابع انسانی (جذب، حفظ، بهسازی و به کارگیری موثر) را جدی بگیرد، می‌توان رستگاری را بر جبین‌اش دید.

جام‌جم در این حوزه، دو چیز کرد: اولا بزرگانی که هر یک در زمره موفق ترین‌ها در حوزه تخصصی خود بودند و ثانیا جذب مداوم نیروهای جوان اما با استعداد و پر انگیزه که در سایه گروه اول بالیدند. همین دومی، جام‌جم را با وجود همه تندبادها از نفس نینداخته است .

تمام توفیقات جام‌جم درگرو همت زنان و مردانی بود که عاشقانه در این روزنامه برنامه ریزی و تلاش کردند و آن را به جایی رساندند. همه آن اولین‌ها و نوآوری‌ها که در تاریخ مطبوعات کشور به نام این فرزند شایسته رقم خورد، محصول همین سرمایه بود.

حیفم می‌آید در سالگرد روزنامه از رضا مقدسی عزیز یاد نکنم. این اولین بهار و اولین سالگرد روزنامه است که بدون او رسیده است و چه بی‌نشاط بهاری که بی‌رخ او رسید. رضا از روز اول روزنامه و تا اوایل سال 85 در مسئولیت‌های مهم تحریریه حضور داشت و ساخت این بنای رفیع، بدون او و دیگران ممکن نبود .

هجدهمین سالگرد روزنامه را به مدیران گرامی، تحریریه کوشا، همکاران شریف و صاحبان واقعی‌اش یعنی مخاطبان تبریک می‌گویم و آرزوی دیرپایی این نهاد را دارم. راستش الان که حساب کردم و نوشتم هجدهمین، دلم لرزید. ترکیبی از حسرت و نگرانی و لذت و غرور و امید، از آن جنس که پدرو مادرها وقتی به یاد سن فرزندشان می‌افتند: رعنایی ات مبارک!

عبور جام‌جم از دوره‌های پرتلاطم و دشوار

از زمانی که بشر توانست بر انواع مصحف از الواح سنگی تا پوست حیوانات و کاغذ پاپیروس، نقش زند و نگارش کند، قرن‌ها می‌گذرد. بی‌تردید یکی از بزرگ‌ترین اختراعات در مسیر تحول و تکامل تمدن بشری، اختراع قلم و نگارش آن بر الواح و مصحف بوده است. تحولی که باعث تثبیت و تحکیم و تشدید و تسریع در روند انتقال دانش و تجربه انسان‌ها به دیگران و نسل‌های آینده شد و وثاقت، اعتبار یافته‌ها و آموخته‌های بشری را که تا پیش از آن به شیوه شفاهی و سینه به سینه منتقل می‌شد، افزایش دهد و سبب تثبیت و تحکیم علم و انبساط و گسترش قلمرو دانش شود.

با اختراع کاغذ و صنعت چاپ توسط گوتنبرگ سوئدی در قرن 16 میلادی که بنابر اقوال مشهور با اتخاذ از روش چینی‌ها در عصر باستان تحقق یافت، روند تثبیت دانش و انتقال علوم و فراگیری معارف بشری، با جهشی عظیم مواجه شد و روند تکامل و تحول در جوامع انسانی از عصر پیشا ـ علم به دوره علوم نوین منتقل شد.

در باب مرتبت و منزلت قلم و علم و معرفت، همین بس که قرن‌ها پیش از این رسول وپیامبر خدا با اشاره به قلم و خواندن و نوشتن، سخن آغاز کردند و به یک معنا اصولا اساس دین اسلام بر قلم و معرفت و آگاهی و تنویر، استوار شده است.

امروز با گذر از دو موج عظیم تمدن بشری یعنی انقلاب کشاورزی و انقلاب صنعتی، وارد عصر انقلاب ارتباطات و انفورماتیک شده ایم. جهان امروز به مدد تحولات عظیم در عرصه فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی، کوچک‌تر، همبسته‌تر، پویاتر و البته متلاطم‌تر از قرون و اعصار شده است. رسانه‌ها نقشی اساسی در برداشته شدن موانع و از بین رفتن فواصل، افزایش آگاهی عمومی، ارتقای شفافیت در اداره امور و افزایش کیفیت و کمیت زندگی جوامع بشری داشته‌اند. بدون رسانه‌های مکتوب، اعم از روزنامه، کتاب و انواع نشریات طی چهار قرن اخیر، نقشی بنیادین در تحول و تکامل تمدن بشری ایفا کرده‌اند و بشریت بخشی از توفیقات و پیشرفت‌های خویش را مدیون رسانه می‌داند. امروز با وجود آغاز موج چهارم تمدن بشری یعنی انقلاب در فضای مجازی و شیوع نابهنجار و بی‌قاعده رسانه‌های تعاملی و اجتماعی در فضای مجازی؛ هنوز هم رسانه‌های مکتوب و بویژه روزنامه‌ها جایگاه اصیل و کارکرد تاثیرگذار خویش را حفظ کرده و جراید و نشریات، بسته به اعتبار خویش و البته شرایط محیطی از جمله محیط روانی و سیاسی و اجتماعی توانسته‌اند بخشی از رسالت اطلاع رسانی، تنویر افکار عمومی و تاثیرگذاری بر اذهان مخاطبان خویش را حفظ کنند. در شرایطی که درکشورمان با کمال تاسف، کمتر شاهد رسانه‌های متقدم و دیرپا هستیم و عمر برخی جراید و نشریات بشدت کوتاه و تابعی از شرایط دشوار اقتصادی یا عدم توان جذب مخاطب و... است؛ روزنامه وزین جام‌جم توانسته با گذر از دوره‌های یرتلاطم و دشوار دو دهه گذشته، امروز هجدهمین سال تاسیس و تولدش را جشن بگیرد. با اغتنام فرصت به‌عنوان سخنگو و رئیس مرکز دیپلماسی رسانه‌ای و عمومی که نقش بسیار خطیر و حساس اطلاع‌رسانی و مدیریت صحنه افکارعمومی داخلی و بین‌المللی در عرصه تحولات سیاست خارجی را به عهده دارد، این تولد و زایش و ماندگاری را به همه مسئولان و دست‌اندرکاران و بویژه خبرنگاران پرتلاش این روزنامه تبریک گفته و برای جام‌جم در انجام رسالت سنگین و دشوار اطلاع‌رسانی منصفانه و صادقانه و حرفه‌ای در این دوران پر تلاطم از جهان در حال گذر و گذار آرزوی توفیق دارم.

جایگاه محفوظ مطبوعات کاغذی

در سال‌های اخیر با ظهور و گسترش نرم‌افزارهای اطلاع‌رسان که اغلب در قالب شبکه‌های اجتماعی به فعالیت می‌پردازند، نبردی خاموش اما تمام عیار با رسانه‌های سنتی و بویژه روزنامه‌های کاغذی آغاز شده، اما من همچنان فکر می‌کنم در روزگار کنونی ایران هنوز هم مطبوعات جایگاه خودش را دارد و حتی موفقیت فضاهای مجازی زمانی است که مطالب شان به روزنامه‌ها می‌آیند، چرا که مرز بین اخبار درست و نادرست در شبکه‌های اجتماعی هنوز روشن و شفاف نیست و اعتبار آنها کماکان با اعتبار مطبوعات فاصله زیادی دارد. همین عدم اعتبار، شک و تردیدی را نسبت به اخبار شبکه‌های اجتماعی به‌وجود می‌آورد که نقطه آسیب پذیر آنهاست گرچه ممکن است مورد اقبال بیشتری واقع شوند اما کماکان سایه شک و تردید را در دل مخاطب باقی می‌گذارند. در مجموع این‌که اگر سوژه‌ای در فضای مجازی طرح شود تا در روزنامه‌ها تائید نشود مشروعیت پیدا نمی‌کند.

روزنامه جام‌جم در طول سال‌ها فعالیتش علی القاعده باید سخنگوی ارگان صداوسیما باشد، منتها در دوره‌های مدیریتی مختلف و شاید بنا بر مصالحی که من از آنها اطلاعی ندارم، دچار نوساناتی شده. به شکلی که یک پروژه تولیدی را به اصطلاح در روزنامه می‌کوبند و پروژه دیگری را ارج می‌نهند یا گاهی ترجیح می‌دهند راجع به پروژه‌ای سکوت کنند! من این رفتار ضد و نقیض را در دوره‌های مختلف مدیریتی این روزنامه هرگز درک نکرده ام و اساسا نمی‌دانم چه رویکرد و سیاستی پشت آن است. به عنوان مثال زمان پخش سریال «کیف انگلیسی» من به برخورد این روزنامه نسبت به آن اعتراض کردم و البته بعدها دیدم که بارها در فرازهایی از این سریال تجلیل هم کردند!

البته به هیچ وجه منظورم این نیست که روزنامه جام‌جم تولیدات سازمان را نقد نکند بلکه می‌گویم نگاه بی‌طرفی داشته باشد و بین تولیدات سازمان یا سازندگانش گزینشی عمل نکند. اگر من برای تلویزیون برنامه ساختم، دیگری هم برای همین تلویزیون برنامه‌سازی کرده است، پس نباید فرقی با هم داشته باشیم و چنانچه سیاست روزنامه حمایت از تولیدات سازمان است، باید از همه به یک شکل و اندازه حمایت کند. بنا بر این در این روزنامه باید رویکرد یکدستی به‌وجود بیاید که مشی آن روشن و مشخص باشد.

هیچ روزنامه‌ای نمی‌تواند بدون قانون و برنامه از پیش تدوین شده‌ای، کار کند و من در روزنامه جام‌جم نوسان در خط‌مشی را در طول سال‌ها فعالیتش مشاهده کردم و امیدوارم از این به بعد دیگر شاهد این نوسان نباشم. به‌عنوان مثال روزنامه تایمز همیشه دارای استراتژی خاص خودش است و هر مدیری که در آن تغییر می‌کند در پیشبرد آن استراتژی اولیه می‌کوشد.

نقش سترگ جام‌جم در تولید و بسط امنیت عمومی

چندی است اغلب اهل اندیشه، بویژه آنان که تامل و مداقه درباره پدیده‌های پر شمار و مهم اجتماعی را وجهه همت خویش قرار داده‌اند، بر این واقعیت اذعان دارند رسانه‌ها، هم سهم و نقش بی‌بدیلی در تولید و بسط امنیت عمومی دارند و هم با کژکارکردی و غیر‌مسئولانه عمل کردن و خروش هیجان منفی می‌توانند تراز و میزان امنیت عمومی را، دست‌کم در بعد ذهنی فرو بکاهند و جامعه را در احساس آشوبناکی، نبود اطمینان و اعتماد فرو ببرند.

دانش موجود مربوط به روان‌شناسی مخاطب نشان می‌دهد، ایفای نقش و کارکرد نخست، یعنی تلاش برای ایجاد احساس امنیت و اشاعه آرامش هشیارانه عمومی، بسی دشوارتر از نقش مسئولیت گریزانه دوم است. چه، مخاطب، علی‌العموم خریدار مفاهیم، پیام‌ها، اخبار و اطلاعاتی است که کادو پیچی هیجانی، آن هم از نوع منفی و دلهره‌آمیز و ترس‌انگیز آن شده باشد. به همین سبب، در دنیای رسانه‌ای شده امروزین شوربختانه بسیار کم هستند رسانه‌هایی که اطلاع‌رسانی مسئولانه و روشنگری متعهدانه را بر فرو شدن در بازار مکاره هیجان‌انگیز مشتری پسند و غوغا‌گری پرطالب ارجح می‌دارند.

من به سبب شغل و نیز اشتیاق شخصی، هر روز محتوای شماری از رسانه‌ها، اعم از رسانه‌های سنتی و نوین و نیز رسانه‌های نوشتاری و دیداری و نظایر آن را هر چند به اجمال و در حد بضاعت زمانی، مورد تامل قرار می‌دهم. روزنامه جام‌جم نیز یکی از آن رسانه‌هاست که تقریباً هر روز حداقل بخش‌ها و صفحاتی از آن را می‌خوانم. آنچه من از محتوای این روزنامه در این چند سال فهم کرده‌ام آن است که جام‌جم روزنامه‌ای است که مسئولیت‌پذیری متعهدانه را با حرفه‌ای‌گرایی روز آمد در هم آمیخته است و از آن برای افزایش آگاهی و بهبود منش و بینش اجتماعی استفاده می‌کند؛ در حالی که این روزنامه برای جذب خیل مخاطبان نه‌تنها به روش‌هایی همچون هیجان‌جویی زود‌گذر و اغوا‌آمیز و برجسته‌سازی فریب‌آمیز متوسل نمی‌شود، بلکه بیشتر در اطلاع‌رسانی خود تامل‌انگیزی و خرد‌گرایی را وجهه همت خویش قرار می‌دهد و من بسیار مسرورم که جام‌جم با اتخاذ چنین مشی و رویکردی، نه‌تنها کم مخاطب نمانده است بلکه شمار مخاطبان آن پر شمارند. به باور من در حوزه امنیت عمومی نقش‌آفرینی روزنامه جام‌جم، سترگ‌تر از دیگر نقش‌آفرینی‌های آن است. این روزنامه گرچه بسیار بیشتر از اغلب مطبوعات کشورمان اخبار حوادث را پوشش می‌دهد، اما در چینش واژگان و در به ردیف کردن مفاهیم، آنچنان حرفه‌ای و اخلاق محور عمل می‌کند که نه تنها امید و اطمینان و اعتماد و امنیت را از انبوه خوانندگان خود نمی‌ستاند، بلکه هوشیاری و خود مراقبتی آنان را دو چندان می‌کند. از آن گذشته، این روزنامه در کنار چند روزنامه دیگر، نه تنها به انتشار صرف و عریان اخبار و رخدادهای ریز و درشت بسنده نمی‌کند، بلکه با تحلیل‌های کارشناسانه و انتشار اطلاعات معرفت افزا، آنچنان غنای درونی مخاطبان را فزونی می‌بخشد که ذهن و ضمیر آنها را در برابر اخبار مربوط به انواع رخدادها مقاوم و آسیب‌ناپذیر می‌سازد. از همین روی، من که دغدغه امنیت عمومی جامعه را دارم بر خود لازم می‌دانم از دست‌اندرکاران این روزنامه و دیگر رسانه‌هایی که به حق و انصاف، ما را در حوزه امنیت کمک می‌کنند و تراز احساس امنیت روانی و عمومی جامعه را پیوسته افزایش می‌دهند، تشکر و قدردانی کنم.