سرطان در رخ ژن ها

اشتباه دیگر بسیاری از افراد آن است که وجود ژن یک سرطان به این معناست که حتما فرد به آن سرطان مبتلا می‌شود. در حالی که با اقداماتی پیشگیرانه می‌توان جلوی ابتلا را گرفت.

ترس از ابتلا به سرطان بویژه در کسانی که در اقوام نزدیک خود مواردی از ابتلا به این بیماری را دارند، گاهی از خود بیماری آزار‌دهنده‌تر است. این مساله انگیزه‌ای شد تا پای صحبت دکتر حسین فودازی، دبیر انجمن رادیوتراپی آنکولوژی ایران بنشینیم تا دریابیم آیا با تست تشخیص ژنتیک برخی سرطان‌ها می‌شود جلوی ابتلا به آنها را گرفت یا خیر و این که انجام این تست‌های پر هزینه برای چه افرادی و در چه مواردی ضرورت دارد.

همه سرطان‌ها ارثی نیستند

به طور کلی سرطان یک بیماری ژنتیک است که در فرآیند ایجاد آن تغییراتی در فرمول ژنتیک انسان یا مولکول دی‌ان‌ای ایجاد می‌شود. اما مساله ژنتیک با وراثتی بودن فرق دارد. در واقع فقط حدود 5 تا 10 درصد سرطان‌ها وراثتی هستند و از والدین به فرزندان به ارث می‌رسند. در صورتی که بیشتر سرطان‌ها عامل محیطی دارند و به صورت غیر ارثی فرد را مبتلا می‌کنند.
از جمله سرطان‌هایی که از طریق ارث قابلیت انتقال دارند باید به سرطان سینه، تخمدان، روده بزرگ، معده و پروستات اشاره کرد.

شناسایی 2 ژن ناقل سرطان سینه

مشخص شده است در سرطان سینه و تخمدان یکی از ژن‌های BRCA1 یا BRCA2 ممکن است جهش پیدا کرده باشد. در مواردی که سرطان سینه یا تخمدان ارثی باشد احتمال وقوع در فرزندان 50 است.

به همین دلیل اگر در خانواده‌ای بیش از دو نفر دچار سرطان سینه یا تخمدان و یا هردو شده‌اند بهتر است فرد مبتلا مورد آزمایش ژنتیک برای ژن‌های فوق قرار گیرند و بعد از مشخص شدن نوع جهش ژنی، بقیه افراد به ظاهر سالم برای تعیین وضعیت خود مورد آزمایش قرار بگیرند.

فردی که ناقل جهش در یکی از این دو ژن BRCA1 یا BRCA2 باشد به احتمال 50 درصد ژن معیوب را به فرزندان خود منتقل می‌کند. فردی که این ژن را دریافت می‌کند به احتمال زیاد در سنین پایین‌تر مبتلا به سرطان سینه یا تخمدان یا هردو می‌شود.

چه وقت تست ژنتیک سرطان بدهم‌؟

بی‌شک بهتر است کسانی آزمایش تشخیص ژنتیک سرطان بدهند که می‌خواهند به طور جدی در مورد شیوه زندگی و معاینه‌های پزشکی خود تصمیم بگیرند، بدون آن که دچار تشویش ذهن بشوند و زندگی را به کام خود و اطرافیان تلخ کنند.

فراموش نکنید حتی در صورت وجود این ژن، بیماری سرطان با راهکارهای مراقبتی در شما قابل پیشگیری است. اما در عین حال به خاطر داشته باشید حتی اگر مشخص شود ژن جهش یافته وراثتی ندارید، به این معنا نیست که خطر سرطان هرگز شما را تهدید نمی‌کند، چون افرادی هم که ژن ارثی سرطان ندارند، به سرطان دچار می‌شوند.

همراهی سرطان با چند نسل

خیلی‌ها نمی‌دانند چه زمان باید نسبت به ارثی بودن یک سرطان در خود یا دیگر اعضای خانواده‌شان شک کنند.

وقتی یک سرطان در حداقل دو نسل پشت سر هم یا در سنین زیر 50 اتفاق بیفتد باید احتمال زیادی برای ارثی بودن آن قائل شد.

وقتی یکی از سرطان‌های سینه، تخمدان یا هردو در مادر و دخترها یا در چند خواهر، در چند خاله و خواهر زاده بروز کند یا وقتی سرطان سینه در مردان خانواده (‌که شیوع آن بسیار کم است‌) بروز کند و نیز بروز سرطان دو طرفه در سینه و تخمدان از نشانه‌های بالا بودن خطر ارثی بودن سرطان در خانواده است .

نخستین گام پس از مثبت شدن تست ژنتیک سرطان سینه

مهم‌ترین و موثر‌ترین اقدام پس از مثبت شدن تست ژنتیک سرطان پستان، افزایش مراقبت است. این مراقبت‌ها شامل معاینه‌های منظم لگن و پستان، ماموگرام‌ها، ام آر آی پستان، معاینه شخصی سینه، آزمایش‌های سونوگرافی از ‌سینه‌ها، تخمدان‌ها و آزمایش خون است. البته جراحی کاهش‌دهنده خطر نیز توصیه می‌شود‌. این جراحی پیشگیرانه زمانی انجام می‌شود که سینه‌ها یا تخمدان‌های سالم زنی را برای کاهش خطر ابتلا به سرطان برمی‌دارند، بویژه وقتی زمان بچه‌دار شدن وی گذشته یا دیگر قصد بارداری نداشته باشد.

تست ژنتیک سرطان، چگونه‌؟

ابتدا باید بدانید بررسی ژنتیک معمولا زمان زیادی طلب می‌کند و هزینه‌های انجام آن نیز نسبتا بالا بوده و تحت پوشش بیمه‌ای نیز قرار نمی‌گیرد. پس بهتر است خانواده‌هایی که در آنها احتمال ارثی بودن سرطان‌هایی چون سینه و تخمدان بالاست، متقاضی انجام آزمایش باشند.

انجام مشاوره ژنتیک ابتدا به معنای گرفتن یک شجره‌نامه از طریق پرسشنامه است. اگر فرد متقاضی در معرض خطر ابتلا به یک سرطان خاص باشد با تخمین میزان ابتلا ممکن است تست‌های ژنتیک برای وی درخواست شود.

در ادامه این فرد به آزمایشگاه‌های خاصی ارجاع داده می‌شود و آزمایش خون از وی گرفته می‌شود. فایده انجام این تست ژنتیک آن است که وقتی شانس ابتلا در متقاضی بیش از معمول باشد می‌توان برای وی اقدامات پیشگیرانه‌ای انجام داد تا شانس ابتلا به سرطان در وی کاهش یابد. این اقدامات از تحت نظر پزشک بودن و انجام تست‌های غربالگری منظم تا برداشتن سینه تخمدان‌ها و نیز تجویز برخی داروها متفاوت است. اما لزوما وجود ژن‌های سرطان زا به این معنا نیست که حتما فرد مبتلا می‌شود .