رقابت کاغذ با صفر و یک

برای نمونه، شبکه‌های اجتماعی با هدف کاهش قیمت و نیز افزایش سرعت ارتباط بین کاربران وارد میدان شد. این فناوری از یک سو موجب تسهیل تعامل بین مردم شده و از سویی دیگر مشکلاتی نظیر کاهش تعاملات رو در رو  و انسانی یا افزایش پخش شایعات را به همراه داشته است.

صنعت چاپ و انتشار کتاب، کسب‌وکاری باسابقه بوده و نقش مهمی در پیشرفت علمی بشر داشته است. با وجود این، روند دیجیتالی شدن دنیا سبب ایجاد تحولاتی در این صنعت شده و نگرانی‌هایی را نیز به همراه داشته است.

چرا کتاب دیجیتال؟

کتاب در قالب دیجیتال مزایای متعددی دارد. هر کاربر می‌تواند با استفاده از دستگاه کتابخوان الکترونیکی (ebook reader)، گوشی، تبلت یا رایانه خود کتاب بخواند، جملات و پاراگراف‌هایی را که به نظرش مهم هستند، هایلایت کرده و یادداشت‌هایی در بخش‌های موردنظر بنویسد.

امکان ذخیره تعداد زیادی کتاب در حجمی کوچک یا دسترسی از طریق سرورهای ابری در هر جایی که هستیم، یکی از مهم‌ترین مزایای کتاب‌های الکترونیکی است که می‌تواند برای بسیاری از افرادی که به دلیل شغل خود زیاد به سفر می‌روند، جذاب باشد.

جست‌وجوپذیری یکی دیگر از مزایای کتاب‌های الکترونیکی است. این ویژگی بویژه برای پژوهشگران و البته تمام کسانی که دنبال یافتن بخش‌هایی بخصوص از یک کتاب پرحجم هستند، بسیار سودمند است.

دسترسی سریع به کتاب موردنظر را نیز باید به فهرست بالا افزود. با این الگوی دیجیتالی براحتی می‌توان کتاب موردنظر را دانلود کرد و دیگر نیازی به رفتن به کتابفروشی یا چند روز منتظر پستچی ماندن نیست.

نویسنده‌ای که ناشر می‌شود

خودانتشاری (self-piblishing) یکی از قابلیت‌هایی است که به لطف قالب دیجیتال و برخی سایت‌ها نظیر آمازون فراهم شده است. خودانتشاری به این معناست که نویسنده کتاب نیازی به مراجعه به یک ناشر و جلب رضایت او برای انتشار کتابش ندارد و در عوض براحتی می‌تواند کتابش را به صورت مستقل منتشر کند. تجربه چند سال اخیر نشان داده که با وجود جدید بودن این قابلیت، برخی از این کتاب‌ها با استقبال مشتریان روبه‌رو شده و توانسته‌ فروش خوبی داشته باشد.

قابلیت خودانتشاری ظاهرا تهدیدی برای صنعت قدیمی چاپ و انتشار کتاب به شمار می‌رود، اما آیا این گمانه درست است؟ شاید برای پاسخ به این پرسش باید ابتدا به واکاوی پرداخته و نگاه دقیق‌تر به اثرات دیجیتالی شدن کتاب بر صنعت نشر بیندازیم.

وقتی پای آمازون در میان است!

حدود یک دهه پیش، آمازون از نخستین دستگاه کتابخوان الکترونیکی خود رونمایی کرد. این اقدام که موج خبری گسترده‌ای به همراه داشت، موجب هراس ناشران و فعالان صنعت چاپ و انتشار کتاب شد. مدیران ارشد این صنعت بر این باور بودند روند جدید دیجیتالی کردن کتاب می‌تواند همان سرنوشتی را که بر سر صنعت موسیقی آورد، برایشان رقم بزند. همه می‌دانیم دیجیتالی شدن موسیقی موجب از بین رفتن کسب‌وکار بسیاری از شرکت‌های بزرگ تولیدکننده آلبوم‌های موسیقی و فعال در زمینه پخش کاست یا سی‌دی موسیقی شد و در عوض، سایت‌هایی نظیر آیتیونز و اسپاتیفای جایگزین آنها شد. همچنین امکان دانلود بی‌دردسر فایل‌های موسیقی نیز ضربه مرگباری به این صنعت وارد کرد.

اگر به آمارهای مربوط به نخستین سال‌های پس از عرضه دستگاه کتابخوان آمازون نگاه بیندازیم، می‌بینیم این هراس بی‌دلیل نبود. در یک بازه زمانی کوتاه، رشد تولید کتاب‌های دیجیتالی تقریبا به 1200 درصد رسیده بود، اما جالب اینجاست که طی چند سال بعد، این روند معکوس شد. در واقع انتشار کتاب در قالب دیجیتالی کاهش یافت و در مقابل آهنگ چاپ و انتشار کتاب‌های کاغذی افزایش یافت.

خستگی دیجیتال

دلایل متعددی را برای این تغییر ذکر می‌کنند. در بسیاری از موارد می‌بینیم قیمت کتاب‌های الکترونیکی بیشتر از نسخه کاغذی همان کتاب‌هاست. یکی از دلیل احتمالی دیگر برای این پدیده نیز به «خستگی دیجیتال» مربوط می‌شود. امروزه بسیاری از افراد، زمان زیادی را در محل کار یا خانه جلوی صفحه‌نمایش رایانه یا گوشی سپری می‌کنند و به همین دلیل دوست دارند اندکی به خود استراحت داده و به شیوه‌ای آفلاین مطالعه کنند. درواقع خواندن کتاب کاغذی می‌تواند راهی برای فرار از این خستگی دیجیتال باشد. در این میان، برخی دیگر از کارشناسان فکر می‌کنند کتاب‌های صوتی عامل کاهش اقبال مردم به کتاب‌های دیجیتالی به شمار می‌رود. خیلی‌ها دوست دارند هنگام انجام فعالیت‌های مختلف مثل پیاده‌روی یا رانندگی به یک کتاب گوش دهند. البته آمارها نیز نشانگر این است که فروش کتاب‌های صوتی نیز در چند سال اخیر به شکل قابل‌توجهی افزایش یافته است.

رسانه‌های اجتماعی و کتابخوانی

رسانه‌های اجتماعی بخش جدایی‌ناپذیر از زندگی در دنیای دیجیتال است و بی‌تردید تاثیر قابل توجهی بر صنعت چاپ و انتشار کتاب دارد. امروزه خوانندگان از طریق شبکه‌های اجتماعی می‌توانند براحتی با نویسندگان موردعلاقه خود در ارتباط بوده یا کتاب‌هایی را که برایشان جذابیت دارد از طریق این شبکه‌ها بیابند، اما این فناوری یک جنبه منفی هم دارد و آن زمان صرف شده برای آن است. شاید بتوان گفت زمانی که یک فرد برای حضور در شبکه‌های اجتماعی و تعامل در آن صرف می‌کند، موجب کاهش زمان مطالعه او می‌شود. جالب است بدانید مقاله‌ای که چندی پیش در یک نشریه معتبر منتشر شد نشان می‌داد اگر یک نفر متوسط زمانی را که صرف رسانه‌های اجتماعی می‌کند به مطالعه کتاب اختصاص دهد، می‌تواند در سال براحتی 200 کتاب جدید بخواند.

سرنوشت کتابفروشی‌ها

شاید در خبرها شنیده باشید طی دهه اخیر، چند کتابفروشی زنجیره‌ای و بزرگ در ایالات‌متحده تعطیل شد که دلیل آن نیز کاهش استقبال مردم از کتاب‌های کاغذی و در نتیجه، کاهش درآمد آنها بوده است، اما این روند در یکی دو سال اخیر تا حد زیادی دگرگون شده است. برخی از کتابفروشی‌هایی که تا همین اواخر با مشکلات مالی ناشی از استقبال مشتریان روبه‌رو بودند، توانستند وضعیت بهتری بیابند که شاید دلیلش نیز افزایش انتشار و فروش کتاب‌های کاغذی باشد. برخی دیگر از کتابفروشی‌های معتبر در دنیا نیز به رویکرد تنوع‌بخشی به محصولات روی آورده‌اند و با فروش مجموعه‌ای از اقلام (از نوشت‌افزار گرفته تا اسباب‌بازی و حتی غذا و نوشیدنی) به دنبال جبران کاهش درآمد فروش کتاب خود هستند. از سویی دیگر، آمازون نیز مدتی است وارد دنیای فروشگاه‌های فیزیکی شده و در این فروشگاه‌ها کتاب را نیز در کنار اقلامی دیگر عرضه می‌کند. آمازون به‌سرعت در حال بازگشایی فروشگاه‌های فیزیکی خود در شهرهای مختلف ایالات‌متحده است که این امر بی‌تردید بر گردش مالی دیگر فروشگاه‌های عرضه کتاب کاغذی نیز تاثیرگذار خواهد بود. با وجود این، شاید هنوز برای پیش‌بینی سرنوشت صنعت کتابفروشی غیرآنلاین زود باشد.

سرنوشت صنعت انتشار کتاب کاغذی

افزایش آمار مربوط به انتشار کتاب به‌صورت کاغذی سبب شد تردیدهایی در درستی پیش‌بینی‌ های قبلی در زمینه افول تدریجی این شکل سنتی از کتاب و در عوض اوجگیری پیوسته کتاب‌های دیجیتال ایجاد شود. هنوز هم بسیاری از افراد دوست دارند کتاب را در دست گرفته، ورق بزنند و حتی از بوی کاغذهای آن نیز لذت ببرند! اما سوال اینجاست که «آیا نسل‌های آینده نیز چنین نظری دارند؟» به نظر می‌رسد باز هم برای پیش‌بینی آینده این صنعت قدیمی زود باشد!

صالح سپهری فر