کم‌خونی؛ پیشگیری و درمان

آنمی انواع گوناگون دارد که هر کدام به دلایل مختلفی ایجاد می‌شوند. از مهم ترین علائم و نشانه‌های کم‌خونی می‌توان به احساس خستگی زودرس و ضعف، رنگ پریدگی پوست، ضربان نامنظم یا تند قلب، کوتاهی نفس، درد قفسه سینه، احساس سبکی در سر یا سرگیجه خفیف، مشکلات شناختی، بی‌حسی، کرختی یا سردی انتهای اندام‌ها، سردرد و در نهایت بی‌خوابی در شب اشاره کرد.

البته ممکن ‌است‌ ابتدا‌ کم‌خونی ‌آن قدر‌خفیف‌ باشد ‌که ‌متوجه‌ علائم ‌آن ‌نشوید، ‌اما ‌شدت‌ علائم ‌با پیشرفت ‌کم‌خونی ‌افزایش‌ می‌یابد. در کم‌خونی‌های شدید، کمرنگ شدن بستر ناخن، التهاب مخاط دهان، ناخن قاشقی شکل و میل به خوردن مواد غیرخوراکی مانند خوردن خاک، کاغذ، موم، سبزه و مو اتفاق می‌افتد.

میان تمام کم‌خونی‌ها، فقر آهن شایع‌ترین نوع کم‌خونی است و زمانی اتفاق می‌افتد که ذخیره آهن در بدن کم شده است. بدن برای ساخت هموگلوبین به آهن نیاز دارد. آهن بدن براثر عوامل متعددی از قبیل عادت ماهانه، زخم‌ها، ورم روده یا سرطان روده و آلودگی با انگل کرم قلابدار، آمیب، شیستوزومیاز و کرم شلاقی از دست می‌رود. همچنین درصورتی که برنامه غذایی، آهن کافی نداشته باشد نیز به دلیل کمبود آهن ممکن است کم‌خونی ایجاد شود.

کمبود آهن رژیم غذایی دردوران بارداری منجر به بروز کم‌خونی فقرآهن در مادر باردار می‌شود. غذاهایی مانند گوشت قرمز، ماهی، مرغ، تخم‌مرغ، میوه‌های خشک شده، عدس و لوبیا، سبزیجات سبز برگ پهن مانند اسفناج، کلم یا غله‌های حاوی آهن غنی شده از مهم‌ترین منابع غذایی حاوی آهن هستند. دختران نوجوان، زنان در سنین باروری یا خانم‌هایی که از IUD استفاده می‌کنند، کودکان زیر پنج سال بخصوص شیرخواران و خانم‌های باردار، بیشتر در معرض خطر کم‌خونی فقر آهن قرار دارند. اگر آزمایش‌ها نشان دهد فرد دچار کمبود آهن است باید از مکمل‌های آن استفاده کند. در این حالت، کمبود آهن با رژیم غذایی برطرف نمی‌شود. نیاز به آهن در دوره حاملگی برای رشد جنین، افزایش حجم خون و از دست دادن خون هنگام زایمان بیشتر است. اگر آهن کافی در این دوران دریافت نشود خطر زایمان زودرس یا تولد نوزاد با وزن کم (کمتر از 2500 گرم) افزایش می‌یابد ‏از این رو بیشتر پزشکان در زمان حاملگی مکمل‌های آهن را تجویز می‌کنند، زیرا بیشتر خانم‌های حامله از برنامه غذایی خود آهن کافی ‏ دریافت نمی‌کنند. وقتی رژیم غذایی به تنهایی نمی‌تواند سطح آهن بدن را به حد طبیعی برساند، مکمل‌های آهن جایگزین‌های خوبی به حساب می‌آیند.

مصرف مواد خوراکی که جذب آهن را در بدن افزایش می‌دهد مانند آب پرتقال، توت‌فرنگی، کلم یا سایر میوه‌ها و سبزیجات حاوی ویتامین C نیز در درمان کم‌خونی کمک‌کننده است. خودداری از نوشیدن قهوه و چای همراه با وعده‌های غذایی نیز اهمیت زیادی دارد، چراکه این نوشیدنی‌ها جذب آهن را در بدن دشوار می‌کند. کلسیم نیز جذب آهن را مشکل می‌کند، لذا بهتر است میان مصرف آهن و مکمل‌های حاوی کلسیم یا مواد لبنی حداقل دو ساعت فاصله باشد. قرص‌ها یا کپسول‌های آهن چنانچه با معده خالی مصرف شوند جذب آنها بهتر و بیشتر صورت می‌گیرد، ولی در این حالت سبب تحریک معده و بروز مشکلات گوارشی نظیر تهوع، دل پیچه، سوزش قلب، اسهال یا یبوست می‌شود. مکمل‌های آهن بهتر است در آخر شب قبل از خواب استفاده شوند تا عوارض ناشی از آنها کاهش یابد. به یاد داشته باشید کمبود اسید فولیک (یکی از ویتامین‌های گروه B) یا ویتامین B12 نیز می‌تواند به ایجاد انواعی از کم‌خونی منجر شود. دریافت نکردن ویتامین B12 کافی می‌تواند موجب کرختی و بی‌حسی دست‌ها و پاها، مشکلات در راه رفتن، از دست دادن حافظه و مشکلات بینایی شود. نوع درمان کم‌خونی بستگی به عامل مولد بیماری دارد، پس بهتر است برای درمان موثرتر به پزشک مراجعه کرد، اما برای پیشگیری از کم‌خونی، مصرف مکمل‌هایی که آهن، اسید فولیک، ویتامین B12 و ویتامین C را به طور همزمان در خود دارند نسبت به سایر مکمل‌ها ارجحیت دارد.

دکتر کاوه سالارمند

داروساز