این جنگل ها خستگی ناپذیرند

ارس از معدود گیاهانی است که نه تنها از فرسایش خاک جلوگیری می کند، بلکه به تنظیم رژیم آبی و حفظ بارندگی و پوشش گیاهی در ارتفاعات نیز کمک می کند.دکتر یوسفی تاکید می کند: چوب ارس به ندرت مورد حمله حشرات قرار می گیرد و در برابر قارچ زدگی نیز بسیار مقاوم است. به گونه ای که الوار به دست آمده از چوب این درخت و بناهای ساخته شده از آن حتی با گذشت چندصد سال سالم باقی می مانند. در بحثهای دارویی نیز از اسانس آن در درمان بیماری های سل ، بیماری های میکربی و تقویت کننده معده می توان استفاده کرد. کما این که در این زمینه فعالیت های زیادی در کشورهای اروپایی مانند آلمان صورت می گیرد.
از اسانس به دست آمده از تقطیر چوب ارس نیز در عطرسازی و ساخت حشره کش استفاده می شود.در واقع تنها عامل جدی تخریب گونه های ارس در ایران ، ورورد دام به مناطق جنگلی آن و نیز قطع درختان به عنوان تامین سوخت بوده است تا حدی که هر جا به واسطه ورود دام تخریب و فرسایش خاک را داشته ایم ، دیگر زادآوری ارس را شاهد نبوده ایم.
در واقع حفاظت از این جنگلها یک نگاه و عزم ملی را می طلبد ؛ چرا که سیاست های مقطعی و استانی جز پراکندگی و ناکارآمدی نتیجه دیگری به همراه نخواهد داشت.

حفاظت و قرق دام

در واقع عملیات احیا و حفاظت در جنگلهای ارس هزار مسجد در مساحت 6600 هکتار انجام شده است که شامل تولید نهال و نهال کاری طی پروسه های 2 ساله ، قرق دام ، ایجاد ذخیره گاه جنگلی ، احداث راه دسترسی و ایستگاه تولید نهال می شود. پروسه آبیاری در این دستگاه ها بدون نیاز به مصرف انرژی ، با استفاده از اختلاف ارتفاع و به صورت باران مصنوعی صورت می گیرد.
علیرضا یوسفی ، معاون اداره جنگلداری منابع طبیعی خراسان رضوی نیز تاکید می کند: در واقع تنها مدیریت حفاظتی رویشگاه های ارس برای احیای این گونه گیاهی کفایت می کند. اعمال این مدیریت نیز جدا از مناطقی که تخریب در آنها شدید است ، شامل قرق دام می شود. به همین منظور نیز از 20هزار هکتار جنگلهای ایران تورانی تاکنون مناطقی به وسعت 900 هزار هکتار تحت قرق قرار گرفته اند.دکتر یوسفی نیز اضافه می کند: مشارکت مردم در طرحهای منابع طبیعی باید عملیاتی شود، یعنی برای آن شاخصهای کمی در نظر گرفته شود. به بیان دیگر، هیچ راهی جز مشارکت مردم برای احیای اکوسیستم های جنگلی وجود ندارد.

احیای جنگل با منابع مالی محدود!

برای اجرای طرح صیانت از جنگلهای زاگرس در سال 84، 20میلیارد تومان در جنگلهای خارج از شمال اعتبار مصوب داشته ایم.
دکتر یوسفی ادامه می دهد: از این میزان مبلغ 12.5 میلیارد تومان تخصیص داده شده است. امسال نیز 28میلیارد تومان در کل کشور، در خارج از شمال اعتبار در نظر گرفته شده است. البته نباید فراموش کرد با این میزان اعتبار در سال گذشته تنها 20 درصد از شاخص هدف در برنامه چهارم تحقق پیدا کرد که علتش به کمبود بودجه در این بخش باز می گردد. مهندس زنیل پور، مدیرکل منابع طبیعی استان خراسان رضوی نیز ابراز امیدواری می کند که رویشگاه های جنگلی در خراسان رضوی نیز همچون رویشگاه های دیگر، در امر حفاظت و صیانت ، ردیف اعتباری بگیرد.

و سخن آخر...

آیا می توانیم ادعا کنیم قادر به حفظ عرصه و زیستگاه های طبیعی کشوری هستیم که می گویند روزگاری پوشیده از جنگل بوده است؛ این ادعا تا یک نگرش و باور جمعی و ملی را برای حفظ تنها منبع واقعی حفظ آب ، خاک و محیط زیست سالم به عنوان پشتوانه نداشته باشد، تا مدیریت کارآمد و با وجدان نداشته باشد، تا منابع مالی کافی و لازم نداشته باشد و از دیدگاهی دیگر تا سهمی در تولید ناخالص ملی کشورمان نداشته باشد، بیش از چند دهه آینده زنده باقی نخواهد ماند و پس از آن جز افسوسی بی ثمر، نقشی بر این سرزمین به جا نخواهد گذاشت.

ارس ، گونه ای بی نظیر متاسفانه ناحیه پوششی ایران تورانی پهنه وسیعی است که تاکنون توجه ملی جدی بر خلاف جنگلهای شمال کشور به آن نشده است ، به گونه ای که اکوسیستم شکننده خشک این ناحیه در کنار بهره برداری های غیراصولی ، قطع و چرای دام فشار سنگین را به آن وارد کرده است. با این حال ارس به عنوان یک گونه مقاوم و بی نظیر در پوشش گیاهی ایران پوشش غالب البته پس از بنه در این ناحیه محسوب می شود. دکتر پیمان یوسفی آذر، مدیرکل دفتر جنگلهای خارج از شمال سازمان جنگلها ، مراتع و آبخیزداری کشور با اشاره به این مطالب می گوید: ارس از لحاظ وسعت پراکنش طبیعی در ایران شاید پس از بنه رتبه دوم را در میان گونه های درختی دارا باشد. به طوری که جنگلهای ارس را می توان به صورت منقطع در ارتفاعات فوقانی اکثر مناطق شمالی ، شرقی ، غربی و جنوبی کشور مشاهده کرد. گونه های این جنس که در ارتفاع 1200 متر به بالا می روید و به شرایط سخت محیطی گرمای بیش از حد -30 درجه مقاوم هستند، به صورت درختچه یا بوته های چوبی هستند. این درختان چنان مقاوم هستند که بندرت می توان پایه ای را یافت که به دلیل ضعف فیزیولوژیک یا آفت زدگی خشکیده باشد. این درختان حتی در شرایط زیستی بسیار فقیر، ازجمله در بسترهای کاملا صخره ای و سنگ واریزه ای و در خاکهای فرسایش یافته موجودیت خود را به هر صورت ممکن حفظ کرده اند.

پونه شیرازی