یک مقایسه خطرناک

اینها جمله‌های آشنایی هستند که بارها شنیده‌ایم. گاهی والدین برای تشویق یا دادن انگیزه به فرزندان خود، آنها را بیان کرده و فرزند خود را با دوستان و هم سن و سالانشان مقایسه می‌کنند. والدین فکر می‌کنند با مقایسه می‌توانند باعث پیشرفت فرزندان خود شوند؟ آیا این فرضیه و ذهنیت صحیح است؟ این مقایسه چه تاثیراتی بر ذهن بچه‌ها می‌گذارد؟ آیا می‌توان جایگزین مناسبی برای آن یافت؟ و ده‌ها پرسش و ابهام دیگر که ما آنها را با دکتر الهام ده‌یادگاری، فوق‌تخصص روان‌شناسی کودکان در میان گذاشته‌ایم و گزیده‌ای از پاسخ‌های او را شما در ادامه می‌خوانید.

شناخت کودک

یکی از مهم‌ترین کارهایی که والدین باید برای فرزند خود انجام دهند این است که توانایی‌ها و ضعف‌های او را شناسایی کنند. یعنی نسبت به آنها شناخت کافی داشته باشند. وقتی شناخت ما از کودک و خواسته‌های او بیشتر باشد بهتر می‌توانیم او را کمک کنیم. اگر کودک در هر زمینه‌ای ضعفی داشته باشد به جای بزرگنمایی و مقایسه او با دیگران که چنین مشکلی ندارند فقط اعتماد به نفس کودک را کم و همچنین حس بدی را هم به او منتقل می‌کنیم. توجه داشته باشیم هر کس در هر سنی صفات و خصوصیاتی دارد که می‌توان آنها را تشویق و تقویت کرد.

حذف یک واژه از فرهنگ لغات

معمولا والدین به این دلیل که پروسه تلاش فرزند خود را نمی‌بینند و فقط به رفتار او توجه نشان می‌دهند شروع به مقایسه او می‌کنند. وقتی به اشتباه فرزند خود را با دیگران مقایسه می‌کنیم یعنی تلاش او را نادیده می‌گیریم. بنابراین او هم فکر می‌کند توانایی‌های لازم را ندارد.

با توجه به این‌که توانایی کودکان با همدیگر فرق می‌کند مقایسه کردن آنها با همدیگر نه تنها هیچ نتیجه‌ای به دنبال نخواهد داشت، بلکه باعث می‌شود کودک حس بدی نسبت به کسی که با او مقایسه می‌شود پیدا کند. دلایل زیادی وجود دارد برای این‌که کلمه «مقایسه» را از فرهنگ لغات خود حذف کنید. شما چه فرزندتان را با دوستان و همسن و سالان او مقایسه کنید و چه با خواهر و برادرش؛ در هر صورت اعتماد به نفس او را به شدت پایین می‌آورید و باعث می‌شوید احساس حقارت کند.

روش‌های جایگزین مقایسه

اگر عادت کرده‌اید دائم برتری بچه‌های دیگر‌ان را به فرزندتان یادآوری کنید و مقایسه نکردن او با دیگران برایتان سخت است می‌توانید این روش‌ها را جایگزین کنید:

تشویق و قدردانی: سعی کنید با شناخت توانایی‌ها و استعدادهای فرزندتان به موقع او را تشویق کنید. از تلاش‌هایش قدردانی کنید و به کوچک‌ترین پیشرفت‌هایش توجه و علاقه نشان دهید.

محبت بی‌قید و شرط: طوری با کودک رفتار کنید که احساس ارزشمندی کند و متوجه شود شما در هر صورت او را دوست دارید و نه زمانی که مطابق میل شما عمل می‌کند. برخوردار شدن از حس ارزشمندی احساسی است که اعتماد به نفس او را تقویت می‌کند.

انتظارات واقع‌بینانه: همیشه از فرزندتان به اندازه توانایی‌هایش انتظار داشته باشید. اگر او استعداد زیادی در ریاضیات ندارد انتظار نداشته باشید بهترین نمره را بگیرد. اگر می‌خواهید فرزندتان پیشرفت بیشتری داشته باشد صبور باشید و به او اجازه دهید به اندازه گام‌های خودش حرکت کند.

چرا مقایسه نکنیم؟

توجه به این نکات نشان می‌دهد چرا نباید فرزندمان را به هر دلیلی با دیگران مقایسه کنیم.

هر کودکی منحصر به فرد است: توجه داشته باشیم فرزند ما فردی خاص با استعدادهای منحصر به فرد و توانایی‌های مخصوص به خود است. پس چه فرقی می‌کند فرزند شما به جای این‌که در ورزش استعداد داشته باشد به موسیقی علاقه‌مند باشد. در واقع هیچ‌‌کدام از این توانایی‌ها بر دیگری برتری ندارد. بنابراین هیچ کودکی برتر از کودک دیگر نیست. والدین هم نباید طوری رفتار کنند که فرزندشان چنین احساسی داشته باشد.

کاهش اعتماد به نفس: یکی از دلایل مهم برای مقایسه نکردن کودک کاهش اعتماد به نفس اوست. بیشترین دلیل کاهش اعتماد به نفس در افراد نیز مقایسه کردن آنها با دیگران است. وقتی والدین باعث شوند کودک احساس کند از دیگران پایین‌تر است بتدریج اعتماد به نفس او کمتر می‌شود.

خودخواهی: مقایسه کردن را در هر صورت کنار بگذارید. یعنی حتی به فرزندتان هم نگویید که او بهتر از دیگران است. چون این کار باعث می‌شود او واقعا حس کند از بقیه بهتر است و بتدریج خودخواه می‌شود. حس خود برتر بینی احساسی است که باعث می‌شود افراد خودخواه نتوانند ارتباط خوبی با دیگران داشته باشند.

خشم و حسادت: وقتی کودک را با دیگران مقایسه می‌کنید باعث ایجاد عصبانیت و حسادت در او می‌شوید. فرزندتان در این هنگام نسبت به خود شما و فرد مورد مقایسه خشمگین می‌شود و حس حسادت در او به وجود می‌آید. این‌گونه حس‌ها در طولانی‌مدت باعث می‌شود فرزندتان احساس آرامش کمتری داشته و دائم درصدد باشد برتری‌های دیگران را با خودش مقایسه کند.

یکتا فراهانی