بحران تکامل

زمانی که در 24نوامبر 1859نخستین چاپ کتاب «منشا انواع» از سوی طبیعی دان برجسته انگلیسی ، چارلز داروین منتشر شد؛ هیچ گاه خود او و دیگر دانشمندان زمان او فکر نمی کردند این کتاب منشا بزرگ ترین چالش علمی بشر در سالهای آینده شود.

کد خبر: ۱۰۱۵۷۷

اگر چه در همان زمان انتشار رساله نوآورانه داروین که در آن تکامل موجودات را بر مبنای اصل انتخاب طبیعی مورد بحث قرار می داد، مخالفت های فراوانی با ایده او صورت گرفت و حتی بسیاری وی را به کفرگویی و الحاد متهم کردند؛ اما کسی باور نمی کرد این بحث 150سال پس از انتشار آن هنوز هم یکی از چالش های اساسی علم روز باقی بماند و در کشوری مانند امریکا در ابتدای قرن 21بحث بر سر آن از حیطه محافل علمی خارج شده و به سطح عمومی جامعه کشیده شود.
مبحث تکامل و نظریه تکامل که بعدها به مکتب داروینیسم معروف شد، یکی از نظریات متفاوت درخصوص نحوه پدیدار شدن موجودی به نام انسان در سیاره خاکی بود؛ اگرچه این نظریه تکامل انسان را به طور مستقیم مورد بحث قرار نمی داد؛ اما نتیجه گیری حاصل از روشهایی که طبیعت برای تکامل موجودات خود انتخاب می کند، درباره انسان نیز گسترش می یافت و بویژه زمانی این بحث به بحرانی عمومی در جامعه تبدیل شد که با نتیجه گیری و پیگیری استدلال های چارلز داروین این جمله غلط رایج شد که انسان از نسل میمون است.
اگر چه چیزی که نظریه تکامل بیان می کرد، دقیقا این موضوع نبود، اما به هر حال برای عموم چنین برداشتی کافی بود تا جنجالی بر سر این نظریه درگیرد که از نظر ابعاد اجتماعی شاید دست کمی از تغییر نظام کیهان شناسی در انقلاب کپرنیکی نداشت.
این جنجال که گمان می رفت با گذشت زمان آرام شود، هرگز به حاشیه رانده نشد و با وجود ظهور موج نئوداروینیسم و دهها جایگزین برای این ایده کماکان بحث برانگیز باقی مانده است و بویژه در هفته های اخیر بار دیگر در ایالات متحده خود را به شکل بارزی نشان داد.
تظاهرات گسترده مقابل مدارس علوم طبیعی کار را به جایی کشاند که رئیس جمهور امریکا دستور وارد کردن بحث خلقت به شیوه غیرتکاملی و منطبق با ظاهر متون مقدس مسیحی به متون درسی دانش آموزان را صادر کرد و جنجال بزرگی در آکادمی علوم بر سر این موضوع در گرفت.
در یکی از تندترین اظهارنظرها انجمن آموزش علوم امریکا دخالت دولت فدرال در تعیین سرفصل های درسی دانش آموزان را بازگشت به قرون وسطی اعلام کرد و از سوی دیگر، هزاران نفر از والدین کودکان خود را از مدارسی که نظریه تکامل را در فهرست دروس خود قرار داده بودند بیرون آوردند.
این اتفاق اگر چه چندان بازتاب خوبی پیدا نکرد؛ اما نمونه نادری از معضلات علمی در تمدن حاضراست و نشان دهنده حساسیت برخورد نظرات علمی با باورهای مردمی و آن هم در کشوری که از لحاظ رشد علمی در صدر فهرست کشورهای جهان قرار دارد؛ اما برای شناخت ماهیت این رویداد باید داستان را از اندکی پیش دنبال کرد.

داروین ، مرد متفاوت
در 12فوریه 1809، در منطقه شرزبری انگلستان پنجمین فرزند دکتر رابرت و سوزانا به دنیا آمد که نقش کلیدی را در این چالش جهانی ایفا کرد.
این کودک که به نام چارلز شناخته می شد، او در ابتدای تحصیلات خود به مطالعه پزشکی دست زد و سپس در دانشگاه به مطالعه علوم دینی مشغول شد و کوله بار باارزش دانش دین را به تجربیات خود افزود. یک سفر ماجراجویانه طولانی باعث شد وی ضمن تکمیل دانش زمین شناسی ، نام خود را به عنوان نویسنده ای محبوب در جهان مطرح کند.
در جریان این سفرها بود که با کمک دانش زیست شناسی خود به بررسی جهشهای زیستی در میان گونه های مختلف پرداخت و سرانجام این تحقیقات وی را به یکی از جذاب ترین نظریات علمی خود رساند. موضوعی که بعدها به اصل انتخاب طبیعی معروف شد.
در ابتدا وی به دلیل جو سنگین اجتماعی و نگرانی از انتشار نظریاتش ، این نظریه را تنها با نزدیکانش در میان گذاشت؛ اما مجموعه اتفاقات بعدی و از جمله فعالیت های آلفرد راسل والس که به نتیجه مشابهی رسیده بود، داروین را به چاپ نظراتش علاقه مند کرد و سرانجام در سال 1859کتاب معروف داروین با نام مختصر «منشا انواع» منتشر شد.
کتاب تنها یک نظریه علمی را مطرح می کرد که جوهر اصلی آن اصل انتخاب طبیعی بود؛ اما دامنه آن گسترش فوق العاده بالایی یافت.

واکنش های قدیم و جدید
انتشار کتاب منشا و انواع ، بازتاب گسترده ای ایجاد کرد و صدها، مقاله ، شرح و نقد و کتاب در پاسخ به آن نوشته شد، برخی از آن به عنوان نمونه ای از نبوغ نام بردند و برخی دیگر تا تکفیر داروین پیش رفتند، اما بخشی از جامعه کلیسای سنتی بیشترین واکنش را نشان داد و با وجود این که داروین خود دانش آموخته الهیات بود، مورد نقد جدی مدرسان مدرسه های دینی قرار گرفت ؛ چراکه آنها کلام داروین را با ظاهر باورهای کلیسا مغایر نمی دیدند.
اگرچه این انتقادها و حمله ها در آن زمان قابل پذیرش بود؛ اما کسی گمان نمی کرد و دامنه آنها تا قرن حاضر ادامه یابد. اخیرا یک بار دیگر این اختلاف نطر از جوامع علمی خارج شده است ، در پی صحبت های چند ماهه اخیر در برخی ایالت های امریکا قانونی مورد تصویب قرار گرفت که تدریس نظریه های تکاملی باید از برنامه درسی دانش آموزان حذف شود.
این تصمیمی بود که با انتقاد شدید آکادمی علوم امریکا و آکادمی آموزش علوم این کشور مواجه شد. به نوشته یو.اس.ای.تودی ، بیش از یک سوم معلمان امریکا احساس می کردند با تدریس این موضوع مورد تهدید و فشار قرار خواهد گرفت و از سوی دیگر انجمن های غیردولتی اعلام کردند اجازه تحصیل فرزندانشان را در محلهایی که تکامل را تدریس می کنند، نخواهند داد.
به این ترتیب ، جورج بوش و مقامات کنگره مجبور به مداخله شدند و البته اظهارنظرهای آنها بر تندی ماجرا افزود و دانشمندان اعلام کردند در صورت ادامه این روند و محدود کردن آموزگاران ، جامعه به قرون وسطی بازخواهد گشت.
این یکی از بزرگترین نمونه های دخالت افراد غیرمتخصص در مساله ای علمی است که نتیجه آن جز آشوب نخواهد بود و جالب این که نمونه ای بی نظیر از چالشهای جدی جامعه امروز را نشان می دهد.
آنچه پشت این مبارزه قرار دارد، مشخصا نظریه تکامل نیست ، بلکه بحث محدودیت آزادی اندیشه در سرزمینی است که خود را مهد آزادی می داند.