حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
دنیای چشمان غیر مسلح
در دنیایی که فناوری های نوین از همه سو به ما هجوم می آورد و هرروز سخن از آلودگی ها و شرایط نامناسب رصدی در شهرها و مناطق سکونت ما می شود اخترشناسان آماتور و بویژه تازه کارها با این دلهره مواجهند که نکند
چشمان غیرمسلح ما اگر به روی آسمان و زیبایی های آن باز شود دنیایی شگفت را پیش روی ما تصویر خواهند کرد.
مطالب این مقاله اگر چه پیش از این بارها به روشهای مختلف - از جمله ویژه نامه 1385 نجوم - ارائه شده است ، اما اهمیت رصد با چشم غیر مسلح آنقدر زیاد هست که چندین بار آن را تکرار کنیم.
برخی از مناظر با شکوه دنیای نجوم راتنها باید با کمک ابزارهای بزرگ رصد کرد، اما در مقابل بسیاری از آنها تنها به کمک چشمان غیرمسلح است که شکوهشان را می توان درک کرد.
نمونه بارز این پدیده ها بارشهای شهابی است. هنگام گذر زمین از میان توده به جا مانده از یک دنباله دار در یک بازه زمانی کوتاه تعداد ذرات ورودی به جو زمین ناگهان چندین برابر می شود.
این منظره زیبا همه ساله صدها تن از علاقه مندان را از دل شهرها و خانه های گرم و نرمشان به گوشه ای دور افتاده و تاریک می کشاند تا بتوانند منظره زیبای ورود شهابهای فراوان به جو زمین را تماشا کنند.
این منظره ای است که هیچ گاه نمی توان آن را با کمک دوربین های دوچشمی یا تلسکوپ جستجو کرد برای این که بتوان ورود شهابها را به بهترین شکل رصد کرد تنها باید در گوشه ای مناسب دراز کشید و به زاویه مناسبی از آسمان نگاه کرد تا ورود شهابها را ببینید.
ماه ، قمر شگفت انگیز و عظیم منظومه شمسی در انتظار رصدگرانی است که بسیاری به دلیل در دسترس بودن آن ، رصد آن را فراموش کرده اند.
ماه هم برای رصدهای اپتیکی و هم برای رصدهای چشم غیرمسلح هدفی ویژه به شمار می رود. رصد هلالهای ماه و تغییرات این هلال یکی از حوزه های رصدی است که بویژه در سالهای اخیر باتوجه به مطرح شدن بحث رصدهای هلالهای جوان در کشور و اهمیتی که این هلالها از لحاظ دینی از یک سو و از لحاظ بحث رکوردشکنی رصد با چشم غیرمسلح از سوی دیگر وجود دارد، حوزه ای جذاب و هیجان انگیز را برای دیدار با ماههای جوان فراهم آورده است ؛ تلاشی هیجان انگیز برای شکار هلال نازک در آسمان. در مرحله ای دورتر سیارک ها و دنباله دارها قرار می گیرند.
این اجرام بسیار جذاب که بخش ویژه ای از رصدهای آماتورهای پرکار را شامل می شوند و با ابزارهای علمی و دقیق بارها مورد کاوش قرار گرفته اند و رصد آنها می تواند داده های با ارزشی از شکل گیری منظومه شمسی با خود به همراه داشته باشد.
درخشان شدن یک سیارک هنگاهی که به حضیض خود نزدیک می شود می تواند هدف جذابی برای چشمان جستجوگر شما باشد.
دنباله دارها این میهمانان گیسو بلند آسمان شب یکی از زیباترین مناظر آسمانی را رقم می زنند و گاه تا حدی پر نور می شوند که می توان جزییات زیادی از آنها را حتی با چشم غیرمسلح و حتی از میانه آسمان های تاریک رصد کرد.
با چشم غیرمسلح علاوه بر امکان دیدن تمامی شکوه یک دنباله دار پر نور می توان دنباله های مختلف آن را رصد کرد و یا به وضعیت پراکندگی گیسوی آن توجه کرد.از دوران باستان تا کنون 5سیاره درخشان با چشم غیرمسلح مورد رصد و ثبت قرار گرفته و امروز هنوز هم جذابیت های خود را برای علاقه مندان حفظ کرده اند.
اگر زمانی رصد حرکت رجوعی سیاره مریخ باعث تغییر مدل کیهان شد امروز نیز می توان آن تجربه را تکرار کرد یکی از اولین گامها ثبت حرکت سیارات در میانه ستاره هاست که می توان این کار را با کمک ابزارهای ساده به انجام رساند.
سیارات زهره و عطارد دارای اهله هایی هستند که برای رصد آنها باید از ابزارهای اپتیکی استفاده کرد اما سیاره زهره که از دوران باستان ثبت آن آغاز شده است زمانی که در نزدیکی حالت مقارنه داخلی خود قرار دارد شرایطی از درخشش را دارد که برای رصدگران امکان رصد یا بهتر بگوییم تشخیص هلال آن را فراهم می کند.
در این هنگام که سیاره در اوج درخشش خود قرار دارد، در شرایط مناسب جوی می توان عدم تقارنی در درخشش این سیاره را رصد کرد که به دلیل شکل هلالی آن است.
اندکی دورتر از زهره ، مریخ هم می تواند هدف جذابی برای دیدار با چشم غیرمسلح باشد. زمانی که این سیاره در حالت مقابله قرار می گیرد در نزدیکترین فاصله خود با زمین قرار دارد و این بهترین فرصت برای دیدار با عوارض سنگی یک سیاره است که با کمک ابزارهای کوچک اتفاق می افتد، اما شاید بتوان عدم یکنواختی نوری را هنگام مقابله این سیاره رصد کرد که به دلیل درخشش خیره کننده کلاهکهای قطبی به وجود می آید.
دوتایی های فراوانی را نیز می توان در رده فهرست اهداف رصدهای با چشم غیرمسلح قرار داد فهرستی که با عناق و سها شروع می شود و به اپسیلون شلیاق و نواژدها ختم می شود.
دورتر از ستاره ها اجرام غیرستاره ای چون سحابی ها، خوشه های ستاره ای و کهکشان ها قرار گرفته اند. پروین شاید چشمگیرترین و معروف ترین خوشه باز آسمان است که اتفاقا اگر بخواهیم شکوه آن را دریابیم نباید از بزرگنماهای زیاد استفاده کنیم. خوشه کندوی عسل در صورت فلکی سرطان نیز نمونه خوبی است.
از زمان قدیم این خوشه به عنوان نشانه ای از تعیین وضع جوی به شمار می رفت. در شرایط ایده آل رصدی عدم امکان رصد این خوشه به معنی آن است که لایه های رقیق ابر روی آن را پوشانده اند و احتمال تغییرات جوی وجود دارد.
اندکی دورتر کهکشان هایی چون آندرومدا - که حتی در شرایط نامناسب نیز رصد می شود - یا کهکشان مثلث قرار دارند که منتظر تلاش رصدگران برای به دام انداختن آنها هستند.
اجداد ما قرنها به رصد آسمان پرداختند و گامهای بلندی در حل اسرار آن برداشتند و هیچ یک از آنها نیز ابزار اپتیکی در اختیار نداشتند ما نیز می توانیم با امکانات موجود کار خود را پیش ببریم. تنها شرط آن این است که بخواهیم.
گفت و گو
