«داوری» بدون سوت و کارت!

ما هم دعا می‌کنیم این اتفاق تلخ از همه مردم دور بماند، اما اتفاق است دیگر، ممکن است برای هر کسی پیش بیاید. اتفاقی که برای رخ ندادن آن، قانون هم پای کار می‌آید و تمام تلاش خود را می‌کند تا وصلتی ختم به جدایی نشود. یعنی درست همانجایی که زن و مرد نشسته‌اند تا خط بکشند روی هرچیزی که تا آن روز ساخته‌اند و قاضی باید حکمی را صادر کند، داوری را پیش پای آنها می‌گذارد، تا شاید مشکل را حل کند، راهکاری که کارساز هم هست.

تعریف دارد یا ندارد!

با وجود این‌که تعریف «داوری» در قوانین داخلی می‌توانست گره‌گشای بسیاری از ابهامات و مشکلات موجود باشد اما تعریف دقیقی از آن در قانون مدنی و قانون حمایت خانواده به چشم نمی‌خورد. البته دستتان را خالی نمی‌گذاریم و با مثالی توضیح می‌دهیم که داور کیست.

زن و شوهری را تصور کنید که با هم دعوای‌شان شده است. در این میان آنها برای تمام شدن دعوا یا ختم به خیر شدن آن به شخص سومی اجازه می‌دهند که وارد دعوا شود و به اصطلاح میانه‌داری کند. هدف این فرد این است که با پا درمیانی کردن به اختلاف ایجاد شده رسیدگی و در نهایت نظرش را براساس صحبت‌ها، ادله و دفاعیات طرفین بیان می‌کند. این همان داور در اصطلاح حقوقی است که کارش فیصله دادن به یک دعوا و اعلام نظر درباره این است که آیا زن و مرد می‌توانند با هم زندگی کنند یا خیر؟

پای داور وسط دعوای زن و شوهر

حفظ کانون خانواده آن قدر اهمیت دارد که قانونگذار در میان همه دعاوی مربوط به ازدواج مثل مطالبه مهریه یا نفقه و سایر موارد کاری به داور نداشته باشد اما مساله طلاق خیلی فرق می‌کند آن‌قدر حساس می‌شود که مساله داوری را مطرح می‌کند. دراین میان از نظر قانونی اهمیتی ندارد چه کسی خواهان طلاق است، دعوای زوجین به هر حال باید به داوری ارجاع شود. البته در صورتی که زن و شوهر با توافق بخواهند جدا شوند، نیازی به وساطت داور نیست.

زمان ارجاع به داور

زمانی که زن یا مرد برای طرح دعوای طلاق وارد دادگاه می‌شوند، قاضی برای فیصله دادن به اختلافات قرار ارجاع به داوری را صادر می‌کند و هر یک از زوجین یعنی زن و مرد موظف هستند به‌طور جداگانه ظرف یک هفته از میان اقوام خود یک داور را معرفی کنند.

داور حرف‌های دو طرف را می‌شنود و آنها را دعوت به آرامش می‌کند.

سعی داور بر این است که صلح و آشتی میان زن و شوهر برقرار شود. در آخر نظر خود را به دادگاه می‌دهد. قاضی رسیدگی‌کننده به پرونده نظر داور را می‌شنود و براساس آن رای صادر می‌کند. اگر قاضی با نظر داور مخالف باشد با ذکر دلایل این مخالفت را اعلام و نظر داور را رد می‌کند.

شرایط داوران

درست است که قاضی دست زن و شوهر را در انتخاب داور باز گذاشته است، اما به این معنی نیست که آنها می‌توانند هر کسی را با هر شرایطی به‌عنوان داور معرفی کنند بلکه باید داور پیشنهادی آنها واجد شرایطی باشد از جمله:

*صاحب همسر و به اصطلاح متاهل باشد.

* بالای 30 سال سن داشته باشد.

*باید از مسائل شرعی، خانوادگی و اجتماعی آگاه باشد.

خودم خودم، نداریم

اگر شما و همسرتان در میان فامیل خود (اقارب و خویشان) شخصی با این خصوصیات را نداشتید یا در دسترس نبودند که بتوانند در این دعوا حاضر شوند، نمی‌توانید از پا در میانی داور امتناع کنید؛ به هر حال باید از میان افراد حاضر کسی را که واجد شرایط و صلاحیت است به‌عنوان داور به دادگاه معرفی کنید یادتان باشد دادگاه درباره این موضوع کوتاه نمی‌آید پس سعی نکنید در حل مشکل به صورت شخصی و بدون حضور داور سماجت به خرج دهید. به قول معروف آش کشک خاله است چه بخورید و چه آن را نوش جان نکنید، به پای شما می‌نویسند.

پس زود دست به کار شوید وگرنه خود قاضی وارد عمل می‌شود و برایتان داور واجد شرایط پیدا می‌کند. البته زمانی هم هست که شما نمی‌توانید داور معرفی کنید، در چنین شرایطی بازهم جای نگرانی نیست، کافی است از قاضی دادگاه بخواهید او داوری را برای حل و فصل ماجرا به شما معرفی می‌کند.

مراحل داوری

رویه گذشته دادگاه‌ها به این صورت بود که قاضی زمان مشخصی را تعیین و در آن جلسه وظایف و نحوه عمل داوران را به آنها گوشزد می‌کرد و از آنها می‌خواست در زمان مشخص، نظر خود را نسبت به مشکل زن و شوهر اعلام کنند.

داوران مکلف بودند حداقل دو جلسه را با حضور طرفین تشکیل دهند و مشکلاتی را که موجب بروز اختلاف شده است، بررسی کنند، آنان در نهایت با ارائه راهکارهای مناسب، در رفـع اختلاف و اصلاح مشکل بین زن و شوهر بر‌می‌آیند.

حاضر نشدن زوجین یا یکی از آنها در جلسات داوری، مانع تشکیل آن جلسه نمی‌شود و داوران باید به هر صورت، موارد اختلاف را بررسی کنند و نظر خود را به قاضی اطلاع دهند.

آنها در این نظریه معلوم می‌کنند که این زوج می‌توانند به زندگی ادامه دهند یا این‌که امکان ادامه زندگی برای آنها وجود ندارد.

در صورتی که مهلت تعیین شده برای داوری کافی نباشد، داوران می‌توانند از دادگاه تقاضای تمدید مهلت کنند و در صـورتی که دادگاه درخـواست را ضـروری تشخیص داد، مهلت تمدید مـی‌شود.

البته بد نیست این را نیز بدانید که در این مورد داوران می‌توانند برای انجام داوری تـقاضای حـق‌الـزحمه کنند و دادگاه حـق‌الزحمه آنان را تـعیین می‌کند و دستور اخذ و پرداخت آن را می‌دهد.

علیرضا توحیدی - کارشناس مرکز آموزش قوه قضاییه