تراژدی نینوا در قاب کوچک

سریال شب دهم، نخستین اثر نمایشی تلویزیون به مناسبت ماه محرم بود که حسن فتحی با کارگردانی این اثر توانست نظر بسیاری از مخاطبان را جلب کند. مخاطبان در این سریال شاهد رسیدن عشق زمینی حیدر خوش‌مرام به عشق آسمانی بودند.

استقبال بی‌نظیر بینندگان تلویزیون از این سریال باعث شد تا مسئولان رسانه ملی به شکل جدی‌تر این مساله را پیگیری و برای دهه محرم و صفر هر سال مجموعه‌های متنوعی با مضامین متفاوت تولید و پخش کنند. به مرور زمان هم انتظار مخاطبان بیشتر شد و در مناسبت‌هایی همچون محرم و صفر هم خواستار برنامه و سریال‌هایی مرتبط با این ایام از رسانه ملی رسانه بودند. فرارسیدن ایام سوگواری اباعبدالله بهانه‌ای شد تا به مجموعه‌های یک دهه اخیر بپردازیم که ایام محرم و صفر از تلویزیون به نمایش درآمده‌اند.

یک زن واعظ در تلویزیون

محمدمهدی عسگرپور جزو کارگردانان گزیده کار در تلویزیون و سینماست که همیشه کارهایش با اقبال مخاطبان روبه‌رو شده است. او برای محرم سال گذشته مجموعه تلویزیونی نفس گرم را کارگردانی کرد. وجه تمایز این سریال با دیگر مجموعه‌های محرمی به تصویر کشیدن فعالیت اجتماعی زنان در جامعه بود. در واقع عسگرپور در این اثر روایتگر یک قصه زنانه با محوریت زنی به نام ملیحه با بازی مرجانه گلچین بود. ملیحه سخنران مجالس مذهبی است که نمونه چنین شخصیتی در آثار تلویزیونی و سینمایی هرگز دیده نشده بود. او بعد از این که متوجه می‌شود همسرش مرتضی، زن دوم داشته با امتحان بزرگی روبه رو می شود. عسگرپور در این قصه فقط روایتگر زندگی ملیحه نبود، بلکه به ناهید، هووی ملیحه و فروغ یکی از شخصیت‌های قصه که بعد از مرگ همسرش با مشکلات زیادی دست و پنجه نرم می‌کرد نیز می‌پرداخت. دیگر زن قصه، مونس بود که رویا تیموریان نقش آن را ایفا کرد. او یک زن تنها بود که بعد از مرگ همسرش افسرده شده بود. در مجموع پخش این مجموعه در روزهای پایانی محرم از شبکه یک رنگ و بوی خاصی به این شبکه داد.

مرگ مشکوک برادر بوکسور

سریال تلویزیونی «خون‌بها» به کارگردانی جواد مزدآبادی محرم سال 89 روی آنتن رفت. در این سریال مزدآبادی روایتگر زندگی یک بوکسور با نام رسول با بازی پولاد کیمیایی بود که پس از مسابقات جهانی به ایران برمی‌گردد، اما در برگشت متوجه مرگ مشکوک برادرش می‌شود که در یک پیتزافروشی کار می‌کرده است. صاحب این پیتزافروشی زنی به نام فرشته (لیلا اوتادی) است. رسول تصمیم می‌گیرد با همکاری پلیس، قاتل یا قاتلان برادر خود را پیدا کند و در این مسیر به باند قاچاق مواد مخدر می‌رسد.

یک ارثیه خانوادگی

بهروز شعیبی با ساخت سریال تلویزیونی «پرده‌نشین» برای محرم سال 93، نخستین تجربه سریال‌سازی‌اش را پشت سرگذاشت. داستان این سریال درباره زنی به نام هدی با بازی ویشکا آسایش بود که پس از سال‌ها برای دریافت ارثیه پدری می‌آید، اما برایش اتفاقات غیرقابل پیش‌بینی‌ای رخ می‌دهد. در این سریال، چالش‌ها و کنش‌های اصلی داستان را یک زن به‌وجود می‌آورد و زمینه بروز اتفاقات و ماجراها را فراهم می‌کند. پرده‌نشین فضای کاملا جدی داشت و وجه تمایز این سریال با دیگر آثار محرمی، حضور چند شخصیت روحانی در قصه بود که نقش‌ها را فرهاد آئیش، هومن برق‌نورد، محسن کیایی و... بازی می‌کردند. انتخاب دقیق و به‌جای شعیبی باعث شد تا روحانیون قصه نه‌تنها به لحاظ شخصیت‌پردازی برای مخاطبان متفاوت باشند، بلکه ویژگی‌های خاص هرکدام از آنها به رنگ‌آمیزی این اثر کمک کرد. یکی دیگر از ویژگی‌های سریال پرده‌نشین با تم خانوادگی و اجتماعی، پرداخت به سبک زندگی ایرانی ـ اسلامی بود.

«بانو» و یک روایت تاریخی

سریال «بانو» نخستین تجربه سریال‌سازی سیدفرید سجادی‌حسینی است. این سریال محرم سال 88 از شبکه سه پخش شد. این مجموعه جزو آثار مذهبی و مناسبتی تلویزیون محسوب می‌شود که در ژانر تاریخی، داستان خود را روایت می‌کند. داستان این سریال در سال 1316 روایت و به ماجرای کشف حجاب اشاره شد. قصه درباره زنی بود که پس از سال‌ها به شهری برمی‌گردد که مردمانش تصوری نادرست درباره او دارند.

از یک زوج مسیحی تا حاج مرتضی بازاری خوشنام

محمدحسین لطیفی تا به امروز در سینما و تلویزیون آثار بسیاری را خلق کرده است. او در طول این سال‌ها دو مجموعه برای محرم ساخت. یکی با نام سفر سبز که محرم سال 81 از شبکه سه پخش شد و دیگری با نام زمانی برای عاشقی که محرم سال 92 از شبکه پنج روی آنتن رفت. نگاه لطیفی برای ساخت سفر سبز کاملا متفاوت بود و از زاویه‌ای خاص به محرم نگاه کرد. داستان این سریال درباره یک زوج مسیحی بود که به ایران می‌آیند و پسر بچه‌ای را به‌عنوان فرزندخوانده با خود به آلمان می‌برند. آنها در مسافرت‌های مختلف به کشورهای گوناگون دو پسر بچه یکی سیاهپوست و دیگری دو رگه را هم به فرزندخواندگی انتخاب می‌کنند. وقتی بچه‌ها به سن 25 و 26 سالگی می‌رسند، پدرخوانده آنها فوت کرده و قبل از فوت حقیقت را می‌گوید. پسر ایرانی تصمیم می‌گیرد به ایران برگردد و با آمدن به ایران با اتفاقات مختلف روبه‌رو می‌شود.

این نقش را پارسا فیروزفر بازی می‌کرد و مسیر او برای درک واقعه محرم برای مخاطبان جالب بود. لطیفی با ساخت سریال زمانی برای عاشقی برای محرم 92 نگاه دیگری را انتخاب کرد. او در این سریال داستان زندگی حاج مرتضی، بازاری خوشنام و اهل خدا را با بازی فرهاد قائمیان به تصویر کشید که یک اتفاق ناخواسته زندگی او را از این‌رو به آن‌رو می‌کند. لطیفی با ساخت این سریال معتقد بود که این سریال همانند دیگر آثار محرم، وامدار قصه آشنایی است که بارها با محوریت تعزیه و آیین‌های دهه اول محرم ساخته شده است. سریال زمانی برای عاشقی با زبانی ساده به مخاطبان تاکید می‌کرد که هر کس غرور و کینه در دل داشته باشد، هرچقدر هم انسان مومنی باشد، مرید امام حسین‌(ع) نیست.

«یلدا» و تعزیه

سریال تلویزیونی «یلدا» به کارگردانی حسن میرباقری محرم سال 91 از تلویزیون پخش شد. مضمون این سریال عاشورایی و درباره زندگی و مرگ یک تعزیه‌خوان پیشکسوت بود. حاج محمدعلی زاهدی مشهور به مندلی که سال‌هاست سنت تعزیه‌خوانی را در شهرستان بسطام حفظ کرده با نزدیک شدن زمان مرگش احساس می‌کند که خطا یا گناهی در گذشته باعث تنهایی و آشفتگی امروز او و دور افتادن فرزندانش از اصالت‌هاست؛ وی به جست‌وجو در گذشته‌اش می‌پردازد. در این سریال مراسم آیینی تعزیه به‌عنوان نمادی از سنت‌های قدیمی مطرح شد و می‌توان گفت این اثر به نوعی بازگشت به سنت‌هاست.

مجموعه «فرات» و رفاقت دیرینه

«فرات» نخستین تجربه سریال مناسبتی مازیار میری است که برای محرم سال 90 ساخت. او قبل از ساخت این اثر، مجموعه گاو صندوق را ساخته بود. میری در فرات یک تجربه متفاوت را کسب کرد و به مخاطبان نشان داد که فضای سنتی را هم می شناسند و می‌داند چگونه آن را به شکل تصویری روایت کند. این سریال روایتگر داستان دو دوست قدیمی (اکبر زنجانپور و حسن پورشیرازی) است که براثر حادثه‌ای، رفاقت دیرینه آنها جای خود را به دشمنی می‌دهد به‌گونه‌ای که آن دو را رو در روی یکدیگر قرار می‌دهد. در واقع مفهوم اصلی قصه فرات برگرفته از تفسیر امروزی این روایت است که علمدار کربلا(ع) با وجود این‌که خود عطش داشت از آب فرات ننوشید. داستان این سریال درباره گذشت بود و میری این مساله را به تصویر کشید.

از «روزهای اعتراض» تا «آخرین دعوت»

حسین سهیلی‌زاده برای محرم سال 87 سریال «آخرین دعوت» و برای محرم سال 84 سریال «روزهای اعتراض» را کارگردانی کرد که به ترتیب از شبکه‌های دو و سه پخش شد. قصه مجموعه روزهای اعتراض از جایی شروع می‌شود که یکی از اهالی شهر سال‌های قبل از انقلاب اسلامی به قتل می‌رسد.

سهیلی‌زاده برای ساخت مجموعه آخرین دعوت سراغ سوژه دیگری رفت که قصه از زمان حال به سال‌های دور می‌رفت. داستان درباره استاد دانشگاهی با نام یوسف زمانی‌فر (فرامرز قریبیان) بود که برای پیدا کردن اسنادی عازم زادگاهش در غرب کشور می‌شود، اما در حادثه‌ای و با شکست زمان از کوفه و سال 61 هجری سر در می‌آورد.

«پریدخت» و زندگی یک دختر

زوج علی مصفا و لیلا حاتمی در سریال کیف انگلیسی همبازی بودند و بعد از گذشت سال‌ها این اتفاق در سریال پریدخت افتاد که محرم سال 86 به کارگردانی سامان مقدم از شبکه دو پخش شد. در کنار مصفا و حاتمی، داریوش ارجمند، کامبیز دیرباز و... بازی داشتند. داستان سریال پریدخت درباره دختری به همین نام بود که زندگی‌اش در سه مقطع زمانی سال‌های 1314 و وقایع مسجد گوهرشاد، سال 1320 و انتقال قدرت از رضاشاه به محمدرضا و سال 1334 بعد از کودتای 28 مرداد به تصویر کشیده شد.

از «معصومیت از دست رفته» تا «مختارنامه»

داوود میرباقری بعد از مجموعه تلویزیونی «امام علی(ع)»، «معصومیت از دست رفته» را برای محرم سال 82 ساخت. او که به‌عنوان کارگردان تاریخی‌ساز در میان مردم شهیر است، در این اثر روایتگر کشمکش‌های بین عقل، عشق و اعتقادات شوزب خزانه‌دار شد که درگیر عشق قدیمی به حمیرای یهودی می‌شود، در حالی که زنش ماریای نصرانی است و این کشمکش بعد از سال‌ها به جنون وی می‌انجامد. میرباقری با ساخت این اثر نشان داد که با انتخاب یک داستان جذاب در عاشورای سال 61 هجری قمری می‌توان نظر مخاطبان بسیاری را جلب کرد. او بعد از ساخت این اثر سراغ زندگی مختارثقفی رفت و مجموعه تلویزیونی مختارنامه را خلق کرد که سال 1389 روی آنتن شبکه یک رفت. این مجموعه که جزو آثار ماندگار تلویزیون محسوب می‌شود در طول این سال‌ها و در ایام محرم و صفر بارها بازپخش شده است. این سریال به داستان مختار ثقفی که پس از حادثه عاشورا به خونخواهی برمی‌خیزد، می‌پردازد. میرباقری برای ساخت این مجموعه سراغ بهترین بازیگران رفت و نقش مختار را به فریبرز عرب‌نیا سپرد که بازی درخشان این بازیگر بر جذابیت‌های سریال افزود.

فاطمه عودباشی

رادیو و تلویزیون