عبرت تلخ کودتا

نهضت ملی و مذهبی مردم ایران به رهبری آیت‌الله کاشانی رهبر مذهبی و دکتر محمد مصدق رئیس دولت در اوایل دهه 30 نوید اتحاد و همکاری میان گروه‌های مختلف سیاسی برای احقاق حقوق حقه ملت را می‌داد. تا زمانی که این همراهی وجود داشت، حضور ملت در صحنه باعث کاهش اقتدار دربار و سلطنت، کوتاه کردن دست عوامل وابسته به خاندان شاهی، کم کردن دخالت نیروهای بیگانه در امور داخلی ایران شده بود.

درباره این اتفاق تاکنون مطالب زیادی گفته و نوشته شده و هر کدام از منظری نسبت به این رویداد به تحلیل ماجرا پرداخته‌اند. بسیاری بر این اعتقادند که دولت مصدق به‌رغم اختلاف‌نظرهایی که با جریان مذهبی داشت، اما روی هم‌رفته نهادی قانونی بود. همکاری برخی عوامل وابسته با بیگانه و حضور فعال عوامل سیا و اینتلیجنت سرویس و استفاده از عوامل نظامی به عنوان بازوی اجرایی، باعث کودتایی در ایران و سقوط دولت مصدق شد.

برخی دیگر هم بر این اعتقادند که این اتفاق را نمی‌توان کودتا دانست بلکه بواسطه زیاده‌خواهی‌های دکتر مصدق برای گرفتن اختیارات بیشتر در امور اجرایی و انحلال مجلس هفدهم، زمینه نارضایتی عمومی از وی را فراهم آورد و سرانجام شاه براساس قانون اساسی اقدام به برکناری او کرد و این اقدام شاه نیز از سوی ملت حمایت شد.

در کنار این دو دیدگاه، می‌توان به مدد اسناد و مدارک موجود به یک نگاه بینابینی هم رسید. قرائن حاکی از آن است که نفوذ عناصر مشکوک در برخی مراکز و محافل و فتنه‌انگیزی آنها باعث تشدید اختلاف این دو رهبر ملی و مذهبی شد. از سویی دیگر عوامل هوادار جریان سلطنت نیز که نسبت به نقش‌آفرینی خود در عرصه قدرت نگران بودند از هیچ تلاشی برای بقای قدرت و تضعیف موقعیت مصدق فروگذار نکردند. قدرت‌هایی چون بریتانیا و آمریکا نیز همکاری جریان‌های ملی و مذهبی را باعث کوتاهی دست خود برای دخالت در امور داخلی ایران می‌دانستند. بنابراین به نظر می‌رسد که شرایط برای همراهی پنهان و آشکار این عوامل برای اقدامی عملی علیه دولت مصدق وجود داشت.

وجود برخی اسناد و اظهارات برخی مقامات آمریکایی و ابراز تاسف آنان از دخالت در کودتای 28 مرداد نشان می‌دهد که وقوع این اتفاق نمی‌توانست بدون هماهنگی‌های میان عوامل داخلی و دستگاه‌های اطلاعاتی و جاسوسی آمریکایی و انگلیسی صورت گیرد.

کودتای 28مرداد اتفاق ننگینی بود که وقوع آن باعث بازگشت دیکتاتوری، انزوای نیروهای ملی و مذهبی و حضور پررنگ استعمار در کشورمان شد.

فتاح غلامی
سیاسی