آشنایی با انواع مهریه

مهریه عندالمطالبه

ماده 1082 قانون مدنی می‌گوید «به مجرد عقد، زن مالک مهر می‌شود و می‌تواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن بنماید.»

در واقع براساس این حکم از قانون مدنی، زن به محض انعقاد عقد نکاح، مالک مهریه‌اش است و می‌تواند آن را مطالبه کند. به این نوع از مهریه، «عندالمطالبه» گفته می‌شود.

زن می‌تواند در همان لحظه عقد، مهریه‌اش را مطالبه کند و شوهر هم موظف است در صورت مطالبه زن، مهریه او را تمام و کمال پرداخت کند. البته مالکیت قطعی زن بر تمام مهریه، مشروط به وقوع نزدیکی بین زن و شوهر است و در صورتی که شوهر، زن را قبل از نزدیکی طلاق بدهد، در این صورت، اگر مهریه را پرداخت کرده باشد، نیمی از مهریه به وی برگردانده می‌شود و اگرهم، مهریه را پرداخت نکرده باشد، باید نیمی از مهریه را به زن تسلیم کند، اما باید دانست که شوهر مکلف است هر زمان که زن، مهریه‌اش را مطالبه کند، مهریه را بدهد و درصورتی که طلاق پیش از نزدیکی واقع شود، آنگاه می‌تواند نیمی از مهریه را پس بگیرد.

مهریه عندالاستطاعه

اگرچه اصل بر این است که پرداخت مهریه به محض مطالبه بوده و همیشه نقد باشد ولی گاهی ممکن است زن و شوهر توافق کنند تا مهریه نسیه یا مشروط به تحقق شروطی باشد. برای مثال، مرد می‌تواند با قبول زن، پرداخت مهریه را منوط به داشتن استطاعت مالی کند. یعنی اگرچه در مهریه عندالمطالبه پرداخت مهریه فوری و به درخواست زن بود، اما در مهریه عندالاستطاعه، زمان پرداخت مهریه، زمانی است که زوج، توانایی و استطاعت پرداخت را داشته باشد، بنابراین پرداخت آن منوط به استطاعت و توانایی مرد است.

البته زوجین می‌توانند به صورت موجل (زمان‌دار) نیز مهریه را تعیین کنند که در این صورت پرداخت مهریه باید در زمان مقرر مورد توافق باشد و قبل از آن زن حق مطالبه ندارد. برای مثال مرد ضمن عقد نکاح می‌تواند تعهد کند که مهریه زن را از قرار ماهی یک سکه طلا تا زمان تکمیل تمام مهریه، به صورت اقساطی پرداخت کند یا مرد متعهد شود که تا سال دهم زندگی مشترک یک آپارتمان به اوصاف مشخص برای همسرش خریداری و به نام وی منتقل کند. جدا از تقسیم مهریه به حال (نقد) و مؤجل (نسیه) و تقسیم به عندالمطالبه و عندالاستطاعه، مهریه از جهت دیگری نیز قابل تقسیم است. اگر مهریه مال مشخصی در عقد باشد به آن مهرالمسمی می‌گویند، اما اگر مهریه مشخص نباشد، برای زن مهرالمثل تعیین می‌شود و در شرایطی هم ممکن است مهرالمتعه به زن تعلق بگیرد.

مَهر المُسمی

براساس ماده 1078 قانون مدنی، «هر چیزی را که مالیت داشته و قابل تملک نیز باشد می‌توان مهر قرار داد.» البته «مهر باید بین طرفین تا حدی که رفع جهالت آنها بشود معلوم باشد.» یعنی مشخص باشد که مهریه اگر سکه طلا است چه نوع سکه‌ای(تمام، نیم، ربع، یک گرمی، پلاک طلا) و میزان آن چقدر است؟ یا اگر آپارتمان یا ملک است، از نظر مساحت، محله، شرایط و سایر اوصاف مشخص باشد.

به مهریه‌ای که در ضمن عقد نکاح مشخص و معلوم می‌شود، «مهرالمسمی» یعنی نامیده شده برای مهریه می‌گویند. این‌که میزان مهرالمسمی چقدر باشد، بستگی به تراضی و توافق طرفین عقد دارد. در صورتی که در ضمن عقد، مهریه تعیین نشده باشد، زن و شوهر تا قبل از نزدیکی می‌توانند، بر روی مهریه‌ای توافق کنند و هر چیزی را تعیین کنند، همان مهریه خواهد بود. اما اگر مهریه در ضمن عقد تعیین نشود و تا زمان نزدیکی هم مهریه‌ای مشخص نشود، در این صورت زن مستحق مهریه خواهد بود اما مهریه‌ای که به زن تعلق می‌گیرد بسته به شرایط یا مهرالمثل است یا مهرالمتعه!

مَهرالمِثل

گاهی ممکن است، چیزی به عنوان مهریه در ضمن عقد نکاح قید شود که مالیت نداشته باشد یا به‌طور کلی آن چیز وجود نداشته باشد یا از اساس مهریه‌ای در عقدنامه قید نشود، در این صورت، اگر تا پیش از نزدیکی مهریه‌ای تعیین نشود، زن مستحق مهرالمثل خواهد بود. مهرالمثل در معنای اصطلاحی یعنی مهریه‌ای مثل زنان دیگر؛ برای تعیین مهرالمثل، براساس ماده 1091 قانون مدنی، «باید حال زن از حیث شرافت خانوادگی و سایر صفات و وضعیت او نسبت به اماثل و اقران (سایر همسران فرد) و اقارب (نزدیکان و خویشان) و همچنین معمول محل و غیره در نظر گرفته شود.» برای تعیین مهرالمثل، معمولا دادگاه‌ها، از نظر کارشناس بهره گرفته شده و تعیین میزان مهرالمثل را به کارشناسان رسمی واگذار می‌کنند.

مَهرالمُتعه

حال اگر مهر در عقد ذکر نشده باشد و شوهر هم قبل از نزدیکی و تعیین مهر، زن خود را طلاق دهد، در این صورت زن مستحق مهرالمتعه است. اگرچه در مهرالمثل وضعیت زن و شرایط خانوادگی و شرافت وی لحاظ می‌شد، اما در تعیین مهرالمتعه، وضعیت مالی مرد از نظر فقر و غنا لحاظ می‌شود و مبلغی از سوی دادگاه با عنوان مهرالمتعه تعیین می‌شود تا براساس دارایی مرد، زن از این ازدواج بی‌نصیب نبوده و چیزی هم به او برسد.

نکته آخر این‌که، اگر در عقد مهریه‌ای تعیین نشود، عقد صحیح است ولی اگر شوهر قبل از نزدیکی و قبل از تعیین مهر فوت کند، زن مستحق هیچ‌گونه مهریه‌ای، حتی مهرالمتعه، نخواهد بود.

شاهرخ صالحی کرهرودی - کارشناس ارشد حقوق خصوصی