تهدید با جیب خالی

عربستان بر این باور بود که با این گونه تهدیدها می‌تواند با متحدانی که در اختیار دارد ایران را از نظر اقتصادی و سیاسی به هم بریزد، اما تیر این رژیم به سنگ خورد و بیش از این که بر اقتصاد و سیاست ایران تاثیرگذار باشد وضعیت کشور خود را به‌هم ریخت. بررسی‌ها در این زمینه نشان داد سهم عربستان و متحدانش از اقتصاد ایران تنها 8 درصد است و این رقم نزدیک به صفر در اقتصاد ایران تاثیرگذار نخواهد بود.

این بار اولی نبود که عربستان رو در روی ایران می‌ایستد و قصد دارد از ایران در مسائل مختلف پیشی بگیرد. چند سال پیش ایران از سوی غرب مورد تحریم‌های شدید بین‌المللی قرار گرفت و در این زمان جایگاه نفتی ایران برای صادرات توسط عربستان و کشورهای دیگر تسخیر شد. عرضه بیش از ظرفیت در بازار جهانی نیز باعث شد تا قیمت نفت به یک‌سوم از صد دلار به 30 دلار کاهش یابد. از آنجا که بودجه ایران بر اساس فروش نفت بسته می‌شد، عربستان قصد داشت بیشترین آسیب را به ایران وارد کند، اما دولت در زمان بودجه‌ریزی سهم بودجه را از نفت کاست و وابستگی به این طلای سیاه را هر سال کاهش داد.

همچنین در زمان اجرای مذاکرات هسته‌ای نیز عربستان و کشورهای دیگری که از تحریم‌های ایران سود می‌بردند تمام تلاش خود را انجام دادند تا این توافق حاصل نشود تا آنها همچنان سودهای کلان را از تحریم‌های ایران نصیب خود کنند، اما از آنجا که جمهوری اسلامی ایران صداقت خود را در دنیا ثابت کرد، با کشورهای غربی به توافق رسید و این اتفاق اصلا به مذاق آنها خوش نیامد. اینجا بود که به قول معروف شمشیر عربستان برای ایران از رو بسته شد و آنها با اعدام شیخ النمر مسلمانان ایرانی را نسبت به این روحانی شیعه تحریک کردند و به دنبال اعتراض ایران در پی این اتفاق عربستان اعلام کرد روابط تجاری کشورش با ایران را قطع خواهد کرد.

براساس گزارش گمرک کشورمان، مبادلات تجاری ایران با پنج کشور عربستان، کویت، بحرین، سودان و جیبوتی در سال گذشته مجموعا کمتر از 850 میلیون دلار بود. از آنجا که مجموع حجم تجارت خارجی ایران در سال گذشته به بیش از 104 میلیارد دلار رسید، سهم پنج کشور فوق مجموعا 8 درصد از تجارت خارجی ایران است که نشان‌دهنده سهم ناچیز آنها در مبادلات تجاری کشورمان است. حجم مبادلات تجاری ایران و عربستان در سال گذشته نیز 205 میلیون دلار بوده که نزدیک به صفر درصد کل حجم تجارت خارجی ایران است.

از سوی دیگر اگر عربستان از موقعیت جیبوتی برای اختلال در حرکت کشتی‌های نفتکش ایران از مسیر تنگه باب‌المندب سوءاستفاده کند، از آنجا که مصر برای انتقال نفت خام صادراتی ایران از مسیر خط لوله سومد اعلام آمادگی کرده و چنین اقدامی منافع اقتصادی زیادی برای مصر دارد، به نظر می‌رسد توطئه احتمالی عربستان نافرجام بماند.

رجزخوانی با بحران مالی

عربستان در حالی برای اقتصاد ایران رجزخوانی می‌کرد که کشورش در آستانه بحران اقتصادی قرار داشت. عربستان سعودی، امارات و بحرین در مجموع 200 میلیارد دلار کسری بودجه دارند و از نظر اقتصادی در وضعیت مطلوب و مناسبی به سر نمی‌برند. این چند کشور عربی حدود 450 میلیارد دلار سهام و اوراق قرضه کشورهای غربی و چین را در اختیار دارند که به علت بحران کسری بودجه به دنبال فروش آنها هستند و همین سبب تزلزل بورس‌های اروپایی و چین هم شده است. عربستان به علت بحران مالی، در ابتدای بزرگ‌ترین اصلاحات اقتصادی‌اش است به طوری که در امری بی‌سابقه در دهه‌های اخیر، مالیات‌ها را افزایش و یارانه بنزین را کاهش داد.

از سوی دیگر، طی یک سال اخیر عربستان بشدت در بورس آمریکا (وال‌استریت) منفور شده زیرا به‌دلیل کاهش مصنوعی قیمت نفت و نابودکردن اقتصاد نوپای نفت شل آمریکا (که بسیار گران استخراج می‌شود) 3.1 میلیون شغل در آمریکای شمالی را به مخاطره انداخته است.

اختلاف سیاسی و سود اقتصادی

بررسی‌ها نشان می‌دهد سرمایه‌گذاری عربستانی‌ها در بازار روغن ایران سود کلانی عایدشان می‌کند ولی با وجود افزایش تنش سیاسی، آنها همچنان به کار اقتصادی خود در ایران ادامه می‌دهند.

چندی پیش رویترز عنوان کرده بود شرکت (ص.ل) که مالکیت آن در اختیار عربستانی‌هاست، سهم عمده‌ای از بازار روغن خوراکی ایران را در اختیار دارد و به علت ایجاد تنش در روابط دو کشور، سهام این شرکت در بورس عربستان نزول کرده است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد شرکت (ص.ل) با سرمایه‌گذاری و همچنین خرید سهام شرکت (ب) توانسته بخش عمده بازار روغن ایران را به دست بگیرد به طوری که معروف‌ترین محصولات روغن موجود در بازار ایران به این شرکت اختصاص دارد. بر این اساس، از سال 2004 تاکنون شرکت سعودی (ص.ل) 80 درصد سهام شرکت (ب) را خریداری کرده است. دو کارخانه مواد غذایی زیرمجموعه (ب) بیش از 50 درصد بازار روغن خوراکی ایران را در اختیار دارند. سود خالص این کمپانی در سه ماهه منتهی به 31 دسامبر 2013 بالغ بر 150 میلیون دلار ثبت شده است.

واکنش به محصولات عربستانی

شرکت بهشهر که در زمینه تولید روغن در ایران فعالیت دارد با سرمایه‌گذاری‌های عربستانی‌ها پا گرفته است. این در حالی است که بعد از بالا گرفتن تنش‌‌ها میان ایران و عربستان، مردم کشورمان در شبکه‌های اجتماعی داخلی اقدام به انتشار عکس‌هایی کرده‌اند که مفاد آن بر این استوار است که از محصولات عربستانی مصرف نکنید. در این موج اجتماعی محصولاتی چون روغن لادن، روغن بهار، نوشیدنی رانی و سس گلوریا به عنوان محصولات متعلق به شرکت‌های عربستانی معرفی شده‌اند. این اقدام هموطنان ایرانی باعث شد تا بازار سرمایه عربستان با سقوط 9.8 درصدی مواجه شد که همه این موضوعات ناشی از مصرف‌نکردن محصولات شرکت صافولا بود. شرکت عربستانی صافولا که سهم عمده بازار روغن خوراکی ایران را در اختیار دارد بیشترین ضرر را با اعلام خبر قطع رابطه با ایران متحمل شد.

آثار خروج اعراب از اقتصاد ایران

اکنون 42 کارخانه فعال در کشور در صنعت تولید روغن فعالیت دارند و این کارخانه‌ها از بندرعباس تا مازندران و شهرهای غربی و شرقی کشور در حال تولید روغن هستند. ظرفیت‌های متفاوتی در هر کارخانه تولیدی وجود دارد. سالانه حدود سه میلیون ظرفیت تولید وجود دارد در حالی که 1/5 میلیون تن در سال مصرف کشور است و بقیه می‌تواند صادر شود.

برخی معتقدند اگر سرمایه‌گذاران عربی بخواهند از ایران خارج شوند، بازار ایران زمین خواهد خورد، اما بحث اینجاست که اگر سرمایه‌گذار خارجی قصد خروج داشته باشد، کارخانه را که نمی‌تواند با خود ببرد و تنها سرمایه‌اش را می‌تواند خارج کند. سرمایه‌گذاران نمی‌توانند کارخانه و حرفه تولید را با خود ببرند و از این بابت نگرانی وجود ندارد و سرمایه‌گذار صرفا تسهیل‌کننده عملیات تولید کارخانه است.

از سوی دیگر اگر سرمایه‌گذاران خارجی در صنعت غذایی بخواهند از ایران خداحافظی کنند، سرمایه‌گذاران ایرانی حاضرند به این بازار ورود کنند به این دلیل که آزمون و خطای این صنعت گرفته شده و بیشتر سهام این کارخانجات سودده است.

محمدحسین علی‌اکبری/ روزنامه‌نگار