دفاع مقدس در قاب تصویر

تصویر جنگ در دوران جنگ و بعد از آن به نحله‌های گوناگون تقسیم می‌شود. قهرمان‌های دوران جنگ، شمایل همان قهرمان کاریزماتیک همیشگی را به تصویر می‌کشیدند که کم‌ و بیش هم در جامعه آن روز حضور پررنگی داشتند. شاید بزرگ‌ترین جذابیت این قهرمانان در این نکته نهفته بود که توانسته بودند براحتی با مخاطبان آن روز خود ـ در سینما و تلویزیون ـ ارتباط برقرار کنند و به همان اندازه هم تاثیرگذار باشند، اما بعدها و با خاتمه جنگ این قهرمان‌ها کم و بیش تغییر کردند؛ چراکه جامعه به سوی آرامش می‌رفت و کارگردان‌ها و نویسندگان آثار مختلف جنگ تلاش می‌‌کردند شمایل تازه‌ای از این قهرمان‌ها را به تصویر بکشند.

با این حال حتی این تصویر تازه هم برای مخاطبان جذاب بود. مثلا تصویری که حاتمی‌کیا از حاج کاظم آژانس شیشه‌ای ارائه می‌دهد آنقدر ملموس و باورپذیر بود که بعید است به این زودی‌ها از خاطر مخاطبان انبوه این اثر برود. در واقع به نوعی می‌شود گفت این شخصیت روی دیگر «عارفی» فیلم دیده‌بان است که برای پیوستن به خط کمین و دیده‌بانی باید از مسیری عبور کند که زیر آتش شدید دشمن قرار دارد.

اما در این میان آثار دیگری هم بود که تلاش می‌کردند قهرمان داستان‌شان لزوما یک فرد نباشد بلکه شخصیت اصلی شهری باشد که در آن حادثه رخ می‌دهد. چزابه، شلمچه، آبادان، خرمشهر و ... برخی از مناطقی بودند که در آثار مختلف تا اندازه یک شخصیت قابل اعتنا ارتقا پیدا کرد و باعث شد مخاطب شکل دیگری از قهرمان‌ها را نظاره‌گر باشد.

زنده‌یاد رسول ملاقلی‌پور یکی از همان کسانی است که در بحبوحه جنگ تلاش کرد تصویری شوق‌انگیز از دلاوری‌های رزمندگان در مناطق مختلف جنگی را به تصویر بکشد که باید گفت کم‌وبیش هم موفق بود. موفقیت او در خلق لحظات پرافت‌و‌خیز که گاه مخاطب را به‌شدت تحت‌تاثیر قرار می‌داد، انکارناپذیر است.

هنرمندان تلویزیون هم در نشان دادن رشادت‌های قهرمان‌های جنگ سهم بسزایی داشتند. شاید سرآمد همه آنها مرتضی آوینی باشد که با مجموعه روایت فتح تلاش کرد سوی واقعی جنگ را در معرض دید مخاطبان تلویزیون بگذارد. هنوز مجموعه‌ روایت فتح او که به عنوان یکی از جذاب‌ترین آثار مستند جنگی هشت سال دفاع مقدس محسوب می‌شود، سندی خدشه‌ناپذیر است. درباره حجم حیرت‌انگیزی از ایثار و مجاهدت‌های مردان و زنانی که در مقابل دشمن ایستادند. بجز آوینی سازندگان آثار قصه‌گوی تلویزیونی نیز تلاش کردند گوشه‌ای از این حماسه بزرگ را به تصویر بکشند. هم در دوران جنگ و هم پس از آن سازندگان مختلف آثار تلویزیونی، آثار قابل اعتنایی خلق کردند که در زمان خود با اقبال روبه‌رو شدند. «آخرین روز زمستان» از مجموعه‌های مستند ـ‌ داستانی موفقی بود که هم در مواجهه با مخاطب و هم منتقدان خوش درخشید. این مستند با این‌که به زندگی شهید حسن باقری می‌پرداخت، اما تلاش خلاقانه‌ای کرد که با فضاسازی مناسب، شکل تازه‌ای از هماهنگی بین قهرمان و جغرافیای جنگ را به نمایش بگذارد.

سوم خرداد، سالگرد حماسه فتح خرمشهر است. با این‌که آثار متعددی در این خصوص ساخته شده، اما گستردگی موضوع و حجم شگفت‌انگیزی از اتفاقاتی که به آزادی این شهر منجر شد، هنوز جای کار زیادی در حوزه تصویر دارد. تصویر حماسه فتح خرمشهر بیش از اینها می‌تواند در قاب تلویزیون ماندگار شود.

محراب سیاوشان