در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
قوام:کشتیبان را سیاستی دگرآمد!
قیام 30 تیر 1331، یکی از جنبش های سیاسی اجتماعی موفق مردم ایران در تاریخ معاصر است.این قیام به دنبال استعفای ناگهانی محمد مصدق از مقام نخست وزیری در 25تیر 1331رخ داد.
علت این استعفا به اختلاف مصدق با محمدرضا پهلوی درباره انتخاب برخی وزیران کابینه و مخالفت شاه بادرخواست وی مبنی بر واگذاری وزارت جنگ ، ریاست ستاد ارتش و فرماندهی کل قوا به مشارالیه بازمی گشت.
به دنبال استعفای مصدق ، با انتصاب احمد قوام السلطنه به جای او که مورد حمایت امریکا و انگلستان بود، اعتراض سراسری در بیشتر کشورهای ایران شکل گرفت.
گردانندگان اصلی این اعتراض نیروهای مذهبی به رهبری آیت الله کاشانی و نیروهای ملی گرا به رهبری دکترمحمد مصدق بودند.
اعتراض ها، اعتصاب ها و تعطیلی مغازه ها و بازار از تهران شروع و بسرعت به دیگر شهرها از جمله اصفهان گسترش یافت. معترضان خواستار برکناری قوام و بازگشت بی قید و شرط مصدق به مقام نخست وزیری بودند.
26 تیر، جمعیت زیادی از مردم اصفهان در تلگرافخانه آن شهر جمع شدند و تلگراف های متعددی به نمایندگان عضو فراکسیون نهضت ملی در مجلس شورای ملی مخابره کردند. در یکی از گزارش ها آمده است: «مردم در تلگرافخانه متحصن شده اند، بازار بسته شده ، جمعیت در خیابان به حرکت در آمده شعار زنده باد مصدق ، مرده باد مزدوران استعمار از دهان هزاران نفر بیرون می آید.
باشگاه حزب ایران اصفهان مملو از جمعیت است. در تلگرافخانه جا نیست . ماموران انتظامی جلوی تظاهرات را می گیرند، ولی سیل جمعیت هر مانعی را برطرف می کند.»
این اعتراض ها تا ساعت 12شب ادامه پیدا کرد. اعتراض مردم اصفهان که مرکز ثقل آن همچنان تلگرافخانه اصفهان بود، روز جمعه 27 تیر نیز با شدت بیشتری ادامه پیدا کرد. در بخشی از گزارش شهربانی اصفهان در این مورد آمده است: «...متحصنین با بلندگو که در داخل تلگرافخانه نصب نموده بودند، نسبت به تغییر رئیس دولت سخنرانی هایی حاکی از اظهار نگرانی و پشتیبانی از جناب آقای مصدق ایراد و اهالی را دعوت نمودند که فردا تعطیل عمومی نموده و در تلگرافخانه حاضر شوند.
جمعیت ساعت 21 متفرق و حدود 40 نفر آنان در تلگرافخانه باقی است.»
در آن دوران اصفهان بعد از تهران ، سیاسی ترین شهر ایران بود و فعالیت احزاب و گروههای مختلف سیاسی با عقاید و ایدئولوژی های مختلف در اوج خود قرار داشت و بیشتر احزاب در این شهر شعبه داشتند.
تعطیلی بازار اصفهان
در ادامه اعتراضات ، بازار اصفهان نیز تعطیل شد و بازاریان نیز به صفوف مخالفان دولت قوام پیوستند. در سومین روز اعتراض ، یعنی شنبه 28 تیر 1331، شهر اصفهان وضعیت غیرعادی داشت.
بنا به دستور احمد قوام که خطاب به مقامات نظامی و انتظامی اصفهان صادر شده بود، نیروهای نظامی و انتظامی در همه جا حضور داشتند و اوضاع را زیر نظر گرفته بودند.
این نیروها به دستور سرهنگ خلیل پور، رئیس شهربانی اصفهان سعی می کردند با توسل به زور از تظاهرات و تجمع مردم جلوگیری کنند، بنابراین عده ای دستگیر شدند که از میان آنها به اسامی نوروزی ، سیاسی ، ناصر کریمی ، اکبرزاده ، تندرو، غلامرضا فیروزیان و محمد سپاهانی اشاره شده است.
برخی جراید اصفهان نیز که همگام و همراه مردم بودند، توقیف شد. از جمله آنها نشریه پیکار اصفهان به مدیریت کمال حسامی بود.
از ساعت 11روز 28تیر، اعتصاب کارگران کارخانه های اصفهان نیز شروع شد و بدین ترتیب اعتراضات به مرحله نوینی وارد شد.
در اصفهان برای مقابله با معترضان و جلوگیری از گسترش اعتراضات ، کمیسیون امنیت اجتماعی مرکب از استاندار، فرمانده لشکر، دادستان استان ، رئیس شهربانی و رئیس هنگ ژاندارمری تشکیل و تصمیماتی برای مقابله با تظاهرکنندگان و مخالفان دولت قوام اتخاذ کردند، اما تدابیر اتخاذ شده ، ثمری در پی نداشت.
در یکی از گزارش های موجود آمده است که در این روزها عده ای نیز از تهران و شیراز به اصفهان وارد شده و به تحریک مردم علیه حکومت قوام پرداخته اند. در روز یکشنبه 29 تیر، فعالیت های سیاسی به اوج خود رسید.
در این روز میتینگ ها و سخنرانی های متعددی انجام و اعلامیه های گوناگونی پخش شد. اهمیت دیگر این روز به دلیل اخطار جدی آیت الله کاشانی به قوام و اعلام سقوط دولت وی در 24 ساعت و حداکثر 48 ساعت آینده بود که چنین نیز شد.
همچنین در این روز، حزب توده که پیش از آن ، خود را از مردم جدا کرده و با عنوان این که مصدق عامل امپریالیسم است با وی به مخالفت و دشمنی می پرداخت ، به صفوف مردم خشمگین علیه دولت قوام پیوست و با صدور دستور حزبی از هواداران خودخواست در اعتصاب عمومی از پیش تعیین شده روز دوشنبه 30 تیر فعالانه شرکت کنند.
برقراری حکومت نظامی
درگیری های روبه تزاید مردم با ماموران دولتی در روزهای 26تا 28تیر در اصفهان ،موجب شد براساس گزارش های واصله ، قوام دستور برقراری حکومت نظامی در این شهر را صادر کند.
براساس دستور نخست وزیر، سرهنگ امیر قلی ضرغام ، معاون لشکر اصفهان به سمت فرماندار نظامی اصفهان تعیین شد. ساعات اجرای مقررات حکومت نظامی از ساعت 21شب تا 30/5صبح بود.
براساس اعلامیه فرمانداری نظامی اصفهان برگزاری هر نوع اجتماعی نیز ممنوع اعلام شد. با وجود این که در روز 29تیر، اصفهان رنگ نظامی به خود گرفته بود و سربازان و نیروهای انتظامی با ادوات سبک و سنگین نظامی در مواضع مهم مستقر بودند، مردم مقررات حکومت نظامی و تهدیدها را نادیده گرفته و با ماموران درگیر شدند و به اعتراضشان ادامه دادند.
با مقدمات ذکر شده ، روز سرنوشت ساز 30 تیر فرا رسید. از ساعات اولیه صبح ، اصفهان نیز همچون تهران و شهرهای دیگر، صحنه درگیری خشونت بار مردم با دولت بود که در برابر خواست و اراده مردم مقاومت می کرد.
نکته قابل توجه این است که در این روز با گسترش تظاهرات و درگیری ها برخی نظامیان نا فرمانی کرده و به مردم پیوستند.
براساس گزارش کمیته تحقیق مجلس شورای ملی که البته از شکایت های واصله استخراج شده بود، به یک کشته و 5زخمی در جریان قیام در اصفهان اشاره شده است.
این آمار نمی تواند قابل اعتنا و صحیح باشد؛ زیرا چندین نفر نیز قبلا در فاصله 25 تا 29 تیر کشته و مجروح شده بودند.
در کتاب «به یاد شهدای سی ام تیر ماه 1331 به دیدارهای گسترده مردم از چندین بیمارستان برای عیادت مجروحان 30 تیر و روزهای قبل از آن ، اشاره شده که نشانگر تعداد زیاد زخمی هاست؛ همچنین از 2کشته به نامهای اسماعیل چهارشکه (29تیر) و اللهیار مرادی طلبه ای که در 30تیر کشته شده) یاد کرده است.
در اسناد موجود از شخصی به نام الله مراد کیان ارثی از طلاب حوزه علمیه اصفهان نیز یاد شده که در 28تیر مجروح و اوایل مرداد فوت کرده است.
در روزهای پس از 30تیر، اعضای حزب توده در اصفهان با بهره برداری از اوضاع سیاسی اجتماعی و در قالب بزرگداشت شهدای 30تیر دست به تبلیغات گسترده ای زدند، اما کمیسیون امنیت اجتماعی با تشکیل جلسات و اتخاذ تدابیری ، جلوی فعالیت آنها را گرفت.
مردم ، نیروهای ملی گرا و مذهبی ها نیز با صدور اعلامیه هایی ماهیت فعالیت های توده ای ها را مغایر با اهداف نهضت و جدا از خودشان معرفی کردند. بدین ترتیب حزب توده در اصفهان از این فرصت بهره چندانی نبرد.
علما، پیشگامان نهضت
در جریان رخدادهای تیرماه در اصفهان ، نیروهای مذهبی حضور موثر و چشمگیری در صحنه داشتند که از جمله آنها می توان به آیت الله میرزاحسن چهارسوقی ، آیت الله شمس اردکانی ، حسین خادمی ، شمس الدین خادمی ، سیدعلی ابطحی ، سیدعبدالحسین طیب ، شیخ مهدی نجفی و عبدالحسین مدرس صادقی اشاره کرد.
این عده با صدور اعلامیه هایی فعالیت های حزب توده اصفهان را محکوم کردند و از مردم خواستند در مراسم و میتینگ های آنها شرکت نکنند.
همچنین آیات عظام چهارسوقی ، شمس اردکانی و حسین خادمی با صدور اعلامیه ای به پیگیری پرونده 30تیر در اصفهان پرداختند.
متن اعلامیه به این شرح است : «به عموم ستمدیدگان اهالی اصفهان اعلان می شود، کسانی که در حادثه های این چند روزه در اثر تجاوزات غیرمشروعه مامورین انتظامی مقتول و مفقود و مجروح شده اند، به فوریت اسم و رسم و مشخصات و هویت و شناسنامه آنها را به دفتر روزنامه طوفان در خیابان شیخ بهایی صورت بدهید تا از طرف هیات علمیه تعقیب شود و مرتکبان به مجازات برسند».
بجز روحانیون ، گسترده ترین فعالیت های سیاسی در حمایت از مصدق ، از سوی احزاب و نیروهای ملی گرا مثل حزب ایران و جبهه ملی ایران صورت گرفت.
در آستانه قیام 30تیر اعضای احزاب جبهه ملی ، ملت ایران بر بنیاد پان ایرانیسم ، ایران ، مجمع مسلمانان مجاهد و جمعیت و صنوف مختلف با هم علیه دولت قوام و براندازی آن متحد شدند. اعضای ائتلاف از طریق ستاد واحد، برنامه های خود را دنبال می کردند.
فرجام جنایتکاران
پرونده عاملان سرکوب قیام 30 تیر در اصفهان تا بهمن 1332به وسیله دادسرای شهرستان تهران مورد رسیدگی قرار گرفت که میان آنها اسامی امیرنصرت اسکندری (استاندار)، سرهنگ حسن خلیل پور (رئیس شهربانی)، سرتیپ علی اشرف مظهر (فرمانده لشکر اصفهان)، سرهنگ دوم محمد سراجی (معاون شهربانی اصفهان)، سرهنگ دوم حسین مبشری (سرکلانتر شهربانی اصفهان)، سروان مصطفی شیرانی (رئیس کلانتری 3اصفهان) و دیگر مسوولان نظامی و انتظامی اصفهان به چشم می خورد.
تقریبا بیشتر مسوولان و مقامات نظامی و انتظامی اصفهان در ارتباط با پرونده 30 تیر جزو متهمان بوده اند؛ البته پرونده بعد از کودتای 28 مرداد 1332 مختومه اعلام شد و تحت تاثیر فضای سیاسی حاکم که در دولت کودتا مستقر بود، نتوانست روال طبیعی خود را طی کند 18 و با مغرضانه اعلام کردن اقدامات و رسیدگی های صورت گرفته در دولت مصدق ، کار به مجازات متهمان منجر نشد و مسکوت ماند.
الیاس شیخی 
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
