آخر هفته در زندان

زندان قصر یکی از معروف‌ترین ندامتگاه‌های ایران است که در روزهای آخر آبان سال گذشته بالاخره با تغییر کاربری که داده بود نامش شد: ‌باغ موزه قصر.

زندان قصر آذرماه 1308 به دست رضاشاه افتتاح شد. ابتدا این زندان 192 اطاق داشت که 800 زندانی را در خود جای می‌داد. بعدها و تا دهه چهل شمسی و زمان ساخت زندان اوین، این زندان تنها زندان پایتخت بود. در این دوران زندان قصر توسعه زیادی پیدا کرد.

در سال ۱۳۸۳ این زندان تعطیل و شهرداری شروع به تخریب بخش‌هایی از زندان کرد که با پیگیری کانون زندانیان سیاسی قبل از انقلاب با ثبت زندان به عنوان آثار ملی در سازمان میراث فرهنگی از تخریب آن جلوگیری و پس از آن به وسیله شهرداری به باغ موزه تبدیل شد.

اولین زندانی زندان قصر، سازنده آن یعنی سرتیپ درگاهی بود. او تنها دو روز پس از همراهی رضاشاه در مراسم افتتاح زندان، در همان زندان محبوس شد. تا پیش از انقلاب اسلامی ایران، بزرگ‌ترین و معروف‌ترین مورد فرار از زندان قصر، در زمان رضاشاه مربوط به سید فرهاد نامی از مخالفان رضاشاه بوده ‌است و در زمان محمدرضاشاه نیز معروف‌ترین فرار مربوط به اشرف دهقان از مبارزان مسلح است. کمی پیش از وقوع انقلاب اسلامی ایران، درهای زندان قصر باز و دیوار آن توسط زندانیان تخریب شد. زندان قصر که اکنون باغی 12 هکتاری است، در دو فاز سبک‌های سنتی و کلاسیک به مجموعه‌ای فرهنگی و گردشگری تبدیل شده است و به گواه وبسایت رسمی این باغ موزه ساعات بازدید از آن همه‌روزه از ساعت 9 تا 13 برای بازدید گروهی و سازمانی و از ساعت 14 تا 20 برای بازدید عموم است.

مخوف‌ترین شکنجه‌گاه تاریخ

یکی دیگر از زندان‌های ایران که تغییر کاربری داد کمیته ضدخرابکاری رژیم گذشته یا «ندامتگاه توحید» است که حالا ده سال است از آن به عنوان «موزه عبرت» نام می‌برند. تاریخ ساخت بنای این زندان به زمان فتحعلی شاه قاجار بر می‌گردد اما دوران مشهور شدن این زندان به فتحعلی‌شاه و رضاشاه ربطی ندارد و دوره سیاه دوم پهلوی این زندان را معروف کرد. چند سال پس از تشکیل سازمان امنیت، کمیته‌ای مشترک از ساواک، اطلاعات ارتش شاهنشاهی و شهربانی تشکیل شد و نام «کمیته مشترک ضد خرابکاری» را برای خود انتخاب کرد. این سازمان یکی از منفورترین تشکیلات نظامی و امنیتی در تاریخ ایران لقب گرفت. این کمیته دارای بازداشتگاهی موقت بود که در حوالی میدان توپخانه سابق قرار داشت. این بازداشتگاه موقت مکانی بود که دستگیرشدگان در مرحله اول به آن وارد می‌شدند و تحت شدیدترین شکنجه‌های جسمی و روحی قرار می‌گرفتند.

این بنا نخستین زندان مدرن ایران بود که در دوران رضاشاه سال ۱۳۱۱توسط مهندسان آلمانی تکمیل شد و به عنوان نخستین زندان مدرن در ایران شروع به کار کرد. بعدها اولین زندان اختصاصی زنان هم در این محل تاسیس شد. در دوران محمدرضا پهلوی این زندان از سوی سازمان‌های مختلف امنیتی و انتظامی خصوصا ساواک و کمیته مشترک ضدخرابکاری برای بازداشت و شکنجه زندانیان سیاسی مورد استفاده قرار می‌گرفت. آویزان کردن از سقف، دستبند قپانی، آویزان کردن صلیبی، شوک الکتریکی، آپولو، سوزاندن نقاط حساس بدن با فندک و شعله شمع، قفس هیتردار، صندلی هیتردار، باتوم برقی و شلاق با کابل برقی از متداول‌ترین شکنجه‌های ماموران شکنجه کمیته بودند.

این زندان که به مخوف‌ترین شکنجه‌گاه تاریخ ایران هم شهره بود سرانجام در سال ۱۳۸۱ تعطیل و یک سال بعد تبدیل به موزه عبرت ایران شد تا گوشه‌ای از شکنجه‌ها، شکنجه‌گران و شکنجه‌شوندگان زمان پهلوی را بازسازی کند.

سفر به کارخانه‌

به اطراف خود نگاه کنید، رایانه، تلویزیون، ماشین لباسشویی، خودرو، یخچال و ده‌ها وسیله دیگر. اینها همه نشانه‌هایی است از زندگی مدرن و صنعتی قرن بیست و یکمی ما. اما آیا می‌دانید این وسایل چگونه و از چه موادی ساخته شده‌اند؟ تعداد انگشت‌شماری از ما می‌توانند مراحل کامل ساخت یکی از این وسایل را توضیح دهند یا این‌که تعریف درستی از کارخانه سازنده آنها داشته باشند. بنابراین علاقه‌مندان بسیاری حاضر هستند برای دانستن چگونگی تولید آنها هزینه و وقت صرف کنند. این موضوع اولین جرقه تولد جاذبه‌ای نوین در صنعت گردشگری بود.

همین شور و اشتیاق به دانستن باعث شده در دوران کسادی اقتصادی برخی از فعالان صنعت گردشگری دست به ابتکاری بسیار جالب بزنند و زیرمجموعه تازه‌ای را به صنعت گردشگری در جهان معرفی کنند که پایه اصلی آن همین کنجکاوی بشر و علاقه او به دانستن مراحل ساخت لوازم و ابزار زندگی است.

کشورهای صنعتی و صاحبان صنایع آنها چه خصوصی و چه دولتی سال‌ها بود که برای حفاظت از راز و رمز تولیدشان کارخانه‌های خود را پشت دیوارهای بلندی می‌ساختند و کسی جز کارکنان آنها از داخل کارخانه خبر نداشت. اما امروزه با توجه به این زیرمجموعه جدید گردشگری و منافع بسیار زیاد آن برای هر دو طرف، یعنی صاحبان صنایع و صنعت گردشگری؛ مدیران صنایع در کارخانه‌های خود را روی گردشگران داخلی و خارجی با توجه به سیاست‌های تجاری و مسائل امنیتی و حفاظتی کارخانه گشوده‌اند و معامله‌ای بردبرد را تدارک دیده‌اند چون هم گردشگران از بازدید روزانه خود از این کارخانه‌ها لذت می‌برند و هم فعالان عرصه گردشگری درآمدی بسیار مناسب از این تورهای ارزان‌قیمت که کمترین هزینه را برایشان ایجاد می‌کند به دست می‌آورند و از همه مهم‌تر این کارخانه‌های هستند که بدون صرف هزینه‌ای هنگفت و صرفا با پذیرایی از گروهی گردشگر، تبلیغ محصولات خود را کرده‌اند.

علی محزون