تالاب هورالعظیم احیا می‌شود

هورالعظیم روز به روز خشک‌تر می‌شود و مهم‌ترین نتیجه خشک شدن آخرین بازمانده تالاب‌های بین النهرین» ریزگردهایی است که اکنون به 31 استان کشور هجوم می‌برند؛ همان چیزی که محیط‌زیست سازمان ملل بیش از یک دهه پیش هشدار داده بود.

در سال 2001 برنامه محیط‌زیست سازمان ملل رسما به ایران و عراق هشدار داد که در تالاب هورالعظیم، جنوب‌غربی ایران و جنوب عراق فاجعه‌ای در مقیاس بزرگ‌ترین فجایع زیست‌محیطی تاریخ بشریت در حال وقوع است و به کشورهای منطقه اعلام کرد که تبعات این فاجعه تا کمتر از یک دهه آینده خود را نشان می‌دهد؛ پیش‌بینی ای که اکنون در حال تحقق است.

به عقیده کارشناسان، فعالیت‌های نفتی و ایجاد سد، دو عامل مهمی است که موجب خشکی و تخریب تالاب شده است. بر همین اساس ادامه کار شرکت‌های نفتی و خشک کردن تعمدی تالاب، اخراج ناظران محیط‌زیست از تالاب، ممانعت از ورود کارشناسان، جاده‌سازی بی‌رویه، آلودگی نفتی و تاخت و تاز آزادانه پیمانکاران چینی بخشی از آسیبی است که «نفت» به «تالاب» تحمیل کرده است.

مدیرکل حفاظت محیط‌زیست خوزستان به مهر می‌گوید: مقایسه کانون‌های شکل‌گیری گرد و غبار در سال‌های 1989 و 2008 نشان می‌دهد که تالاب‌های بین‌النهرین بویژه هورالعظیم که به عنوان سدی در مقابل گرد و غبار بودند، خشک شده‌است.

احمدرضا لاهیجان‌زاده با بیان این‌که وسعت هورالعظیم از 750 هزار هکتار در سال 1973 به صد هزار هکتار رسیده است، می‌افزاید: در گذشته هیچ‌گاه پدیده ریزگردها در استان اتفاق نیفتاده بود، در حالی که اکنون با نابودی این تالاب نه تنها کارکرد آن در جلوگیری از گرد وغبار از بین رفته، بلکه خود نیز به کانون تولید ریزگرد تبدیل شده است.

وی با اشاره به عوامل خشک شدن این تالاب مرزی که یک سوم آن در ایران و دو سوم آن در عراق قرار دارد، یادآور می‌شود: صدام، رئیس‌جمهور پیشین عراق در دهه 90 برای مقابله با معارضان شیعه قسمت عراقی این تالاب، آن را خشک کرد. در ایران نیز با آبگیری سد کرخه به عنوان بزرگ‌ترین سد مخزنی با گنجایش پنج میلیارد مترمکعب اجازه ندادند آب به «هور» برسد.

لاهیجان‌زاده با بیان این‌که خروجی این سد 90 مترمکعب بر ثانیه و فقط برای مصارف شرب و کشاورزی تعریف شده بود و تالاب سهمی از این آب نداشت، خاطرنشان می‌کند: با از بین رفتن حقآبه، هورالعظیم بتدریج خشک شد که این امر موجب خودسوزی هور شد، به‌طوری که در یک نوبت صد هزار هکتار دچار خودسوزی شد. به گفته وی با ورود وزارت نفت به تالاب برای اکتشاف و استخراج نفت، روند خشکی تسریع شد، به طوری که بخش‌هایی که در سال 90 آبدار بود نیز در سال 91 با مسدود کردن ورودی آب خشک شد.

احیای تالاب در عراق

در همین حال گزارش‌های حفاظت محیط‌زیست خوزستان نشان‌دهنده کاهش پدیده گرد و غبار در استان است، به طوری که در شش ماهه نخست امسال گرد و غبار 32 روز با غلظتی 9 برابر حدمجاز استاندارد آلودگی در خوزستان اتفاق افتاد، این در حالی است که در سال گذشته 60 روز گرد و غباری با غلظتی40 برابر حد مجاز در استان اتفاق افتاد که 45 روز آن در نیمه نخست سال رخ داده بود.

مدیرکل حفاظت محیط‌زیست، کاهش پدیده گرد و غبار را ناشی از آبگیری بخشی از هورالعظیم در عراق می‌داند و می‌گوید: عراق، رهاسازی آب را در بخشی از تالاب آغاز کرده و بارندگی‌های بهار امسال نیز به آبدار شدن این قسمت‌ها کمک کرده است که این مساله باعث شده پدیده ریزگردها امسال نسبت به سال‌های گذشته کمتر اتفاق بیفتد.

لاهیجان‌زاده با اشاره به این‌که جاده‌های جنگی، هورالعظیم را به پنج حوضچه تقسیم کرده است، یادآور می‌شود: حوضچه‌های یک و 2 اکنون آبدار است و در صورتی که وزارت نفت همکاری کند، می‌توان حوضچه‌های 3 و 4 و 5 را (حدود 80 تا صد هزار هکتار در محدوده ایرانی) نیز آبدار کرد.لاهیجان‌زاده توجه به شرایط تالاب بین‌المللی شادگان را ضروری می‌داند و تاکید می‌کند: اهمیت این تالاب 400 هزار هکتاری در تعدیل رطوبت ، دما ، کاهش ریزگردها کمتر از هورالعظیم نیست.

باید ایران و عراق به توافق برسند

معاون امور مناطق و زیستگاه‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست نیز با بیان این‌که هورالعظیم با مشکلات متفاوتی دست به گریبان است، می‌افزاید: شرایط هورالعظیم به گونه‌ای نیست که انتظار داشته باشیم کارشناسان بتوانند آنجا کار کنند. مثلا هنوز مین‌های موجود در تالاب خنثی نشده است.

مسعود باقرزاده کریمی با بیان این‌که هورالعظیم را از پنج سال پیش پارک صلح معرفی کرده‌ایم، تاکید می‌کند: اگر ایران و عراق با هم به توافق می‌رسیدند، می‌توانستند تالاب را احیا کنند.

وی درباره تامین حقآبه این تالاب خاطرنشان می‌کند: بر اساس اظهارات وزارت نیرو، اگر اکنون بخواهیم آب بیشتری برای تالاب رها کنیم، به دلیل این‌که شیب زمین به سمت عراق است، آب به سمت بخش عراقی تالاب سرازیر می‌شود. این در حالی است که آنها تعهدی برای نگهداری آب در تالاب ندارند و از آن برای مصارف کشاورزی استفاده می‌کنند؛ بنابراین باید از نظر حقوقی آنها را متعهد کرد که آب را در تالاب نگهدارند، بنابراین تا مطمئن نشویم که آب در تالاب نگه داشته می‌شود، در رهاسازی آب احتیاط می‌کنیم.

وی با بیان این‌که برای حل مشکلات تالاب در گام نخست باید مساله میادین نفتی آزادگان حل شود، می‌گوید: سازمان محیط‌زیست بررسی‌های فنی را برای تهیه گزارش اولیه از آسیب‌ها و اثرات چاه‌های نفت در تالاب تهیه و بر اساس آن اقدامات بعدی را انجام خواهد داد.